بازخوانی تاریخ/ داستان عجیب شنود سفارت آمریکا در قلب مسکو

به گزارش تابناک، در یکی از اتاق‌های اقامتگاه سفیر آمریکا در مسکو، شیئی به دیوار آویخته شده بود که در نگاه اول چیزی جز یک هدیه دیپلماتیک به نظر نمی‌رسید: نشان بزرگ ایالات متحده، با عقابی چوبی و جزئیاتی که آن را به یک اثر هنری ارزشمند تبدیل می‌کرد. این هدیه را کودکان شوروی در روزهای پایانی جنگ جهانی دوم به سفیر آمریکا داده بودند؛ زمانی که مسکو و واشنگتن هنوز در جبهه مشترک جنگ با آلمان نازی قرار داشتند و مناسبات دو کشور، دست‌کم در ظاهر، از همکاری و دوستی حکایت می‌کرد.

اما درون این عقاب چوبی، چیزی پنهان شده بود که معنای هدیه را کاملاً تغییر می‌داد. یک دستگاه شنود عجیب که نه باتری داشت، نه سیم برق و نه فرستنده‌ای که بتوان با ابزارهای معمول کشفش کرد. این وسیله به شیوه‌ای کار می‌کرد که حتی برای متخصصان اطلاعاتی غرب نیز تازگی داشت: دستگاه در حالت عادی خاموش و تقریباً نامرئی بود، اما هر زمان که مأموران شوروی اراده می‌کردند، با تاباندن امواج رادیویی از بیرون ساختمان، آن را فعال می‌کردند.

به این ترتیب، اتاق کار سفیر آمریکا در مسکو به محلی تبدیل شده بود که مکالماتش می‌توانست از بیرون شنیده شود؛ بی‌آنکه صاحب اتاق یا کارکنان سفارت از وجود شنودگر اطلاع داشته باشند.

هدیه‌ای از روزهای اتحاد؛ آغاز یک عملیات هفت‌ساله

ماجرا به چهارم اوت ۱۹۴۵ بازمی‌گردد. جنگ جهانی دوم در اروپا پایان یافته بود و تنها چند روز تا پایان جنگ در آسیا باقی مانده بود. در چنین فضایی، گروهی از دانش‌آموزان شوروی که به جنبش پیشگامان جوان شوروی (Young Pioneers) تعلق داشتند، نسخه‌ای چوبی از نشان بزرگ ایالات متحده را به ویلیام آورل هریمن، سفیر آمریکا در اتحاد جماهیر شوروی، هدیه کردند.

هریمن دیپلماتی بانفوذ بود که در سال‌های جنگ نقش مهمی در مناسبات واشنگتن و مسکو ایفا کرده بود. او از چهره‌های نزدیک به ساختار سیاسی آمریکا محسوب می‌شد و سفارت این کشور در مسکو، در آن مقطع، یکی از مراکز مهم تبادل اطلاعات درباره تحولات شوروی به شمار می‌رفت.

هدیه کودکان شوروی از نظر ظاهری بسیار زیبا و برای یک مناسبت دیپلماتیک کاملاً مناسب بود. هریمن آن را پذیرفت و در اقامتگاه سفیر آمریکا، معروف به اسپاسو هاوس (Spaso House) ، نصب کرد.

این اقامتگاه در خیابان اسپاسوپِسکوفسکایا قرار داشت و محل زندگی و کار سفیر آمریکا بود. نشان چوبی نیز در اتاقی نصب شد که بعدها سفیران دیگر آمریکا در آن به گفت‌وگوهای دیپلماتیک و بررسی گزارش‌های محرمانه می‌پرداختند.

نکته مهم آن است که دستگاه شنود از ابتدا برای استفاده در چنین محیطی طراحی شده بود. نصب سیم در ساختمان یا قرار دادن یک فرستنده دارای باتری، خطر کشف شدن را افزایش می‌داد. مأموران شوروی به راه‌حلی نیاز داشتند که بتواند بدون منبع تغذیه مستقل، برای مدتی طولانی در اتاق باقی بماند.

طراح این سامانه، لئون ترمین، دانشمند و مخترع روس‌تبار بود؛ همان کسی که نامش با ساز ترمین، یکی از نخستین سازهای الکترونیکی، شناخته می‌شود. او در سال‌های جنگ در چارچوب فعالیت‌های فنی و اطلاعاتی شوروی به توسعه فناوری‌های شنود پرداخت. طراحی دستگاهی که در نشان آمریکا جاسازی شد، از جمله دستاوردهای همین دوره بود.

آنچه این اختراع را از شنودگرهای متعارف متمایز می‌کرد، فقدان هرگونه منبع انرژی داخلی بود. دستگاه به‌جای آنکه دائماً سیگنال ارسال کند، تنها هنگامی فعال می‌شد که یک فرستنده خارجی امواج رادیویی را به سوی آن هدایت می‌کرد.

این فناوری بعدها در تاریخ جاسوسی با عنوان «شنودگر تشدیدگر غیرفعال» یا Passive Resonant Cavity شناخته شد. سازمان امنیت ملی آمریکا نیز در شرح این پرونده تأیید کرده است که نشان چوبی در چهارم اوت ۱۹۴۵ به هریمن اهدا شد و تا سال ۱۹۵۲ در اقامتگاه سفیر باقی ماند.

دستگاهی که به برق احتیاج نداشت

برای درک اهمیت این اختراع باید کمی به سازوکار آن توجه کرد.

در یک دستگاه شنود معمولی، میکروفون صدای محیط را دریافت می‌کند و سپس یک مدار الکترونیکی، سیگنال صوتی را به فرستنده منتقل می‌کند. چنین سامانه‌ای به انرژی نیاز دارد و معمولاً وجود باتری، سیم یا قطعات الکترونیکی می‌تواند سرنخی برای کشف آن فراهم کند.

اما دستگاه پنهان‌شده در نشان آمریکا اساساً بر مبنای دیگری کار می‌کرد.

درون فضای خالی نشان چوبی، یک محفظه فلزی تشدیدگر و یک غشای بسیار نازک قرار داشت. این محفظه به‌گونه‌ای طراحی شده بود که امواج رادیویی با فرکانس مشخص را دریافت کند. یک آنتن کوچک نیز انرژی امواج ارسالی از بیرون را به مجموعه منتقل می‌کرد.

فرستنده شوروی، که بنا بر گزارش‌ها در خودرویی در نزدیکی اقامتگاه سفیر مستقر شده بود، امواج رادیویی را به سمت اتاق هدایت می‌کرد. با برخورد صدا به غشای داخل دستگاه، ارتعاشات صوتی باعث تغییرات بسیار ظریفی در وضعیت آن می‌شدند. این تغییرات بر ویژگی‌های تشدید محفظه اثر می‌گذاشتند و در نتیجه، سیگنال رادیویی بازتاب‌شده با صدای داخل اتاق تغییر می‌کرد.

گیرنده‌ای در خارج از ساختمان این تغییرات را دریافت و به صدای قابل شنیدن تبدیل می‌کرد.

به زبان ساده، دستگاه انرژی لازم برای فعالیت خود را از امواجی می‌گرفت که از بیرون به آن تابانده می‌شدند. به همین دلیل، زمانی که فرستنده خاموش بود، تقریباً هیچ نشانه‌ای از فعالیت یک شنودگر الکترونیکی در اتاق وجود نداشت.

سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (CIA) این وسیله را نمونه‌ای از یک «تکرارگر غیرفعال» توصیف کرده است؛ فناوری‌ای که بدون باتری و سیم، امکان انتقال صدای محیط را فراهم می‌کرد. بررسی‌های فنی بعدی نیز نشان داد که دستگاه از مواد و اجزایی ساخته شده بود که تشخیص آن با فلزیاب‌های معمولی را دشوار می‌کردند.

این شیوه یک مزیت دیگر هم داشت: دستگاه تا زمانی که امواج خارجی به آن تابانده نمی‌شدند، عملاً فعالیت قابل ردیابی نداشت. بنابراین، حتی اگر متخصصان امنیتی اتاق را با گیرنده‌های رادیویی بررسی می‌کردند، ممکن بود چیزی پیدا نکنند؛ زیرا شنودگر در همان لحظه خاموش بود.

هفت سال حضور چنین وسیله‌ای در اقامتگاه سفیر آمریکا، نشان می‌داد که در رقابت اطلاعاتی آن دوره، همیشه پیچیده‌ترین تجهیزات الزاماً بزرگ‌ترین یا پرمصرف‌ترین تجهیزات نبودند.

وقتی صدای سفیر از رادیو شنیده شد

نخستین نشانه‌های جدی از وجود شنود در ساختمان‌های دیپلماتیک آمریکا و بریتانیا در مسکو، در پاییز ۱۹۵۱ آشکار شد؛ اما کشف دستگاهی که در نشان چوبی پنهان شده بود، هنوز یک سال دیگر زمان می‌برد.

در آن مقطع، یک افسر نظامی بریتانیایی هنگام استفاده از گیرنده رادیویی خود متوجه شد که صدای گفت‌وگوی دو دیپلمات بریتانیایی را می‌شنود؛ در حالی که آن دو در اتاق دیگری از سفارت حضور داشتند. اتفاق مشابهی برای یک افسر نظامی آمریکایی نیز رخ داد. او صدای مکالماتی را دریافت کرد که ظاهراً از داخل سفارت آمریکا پخش می‌شدند.

این اتفاق نگرانی‌های امنیتی را افزایش داد. احتمال وجود دستگاه‌های شنود فعال در ساختمان‌ها مطرح شد و گروه‌های فنی برای بررسی محیط وارد عمل شدند. جوزف بژین (Joseph Bezjian) ، متخصص فنی امنیتی وزارت خارجه آمریکا، نیز در جریان بررسی‌ها قرار گرفت.

اما جست‌وجوها نتیجه‌ای نداشت. هیچ فرستنده متعارفی پیدا نشد و تیم‌های امنیتی نتوانستند منبع سیگنال‌ها را شناسایی کنند.

این بخش از ماجرا در برخی روایت‌های عامه‌پسند به‌صورت کشف اتفاقی دستگاه توسط یک اپراتور بریتانیایی در جریان رصد ترافیک هوایی شوروی بازگو شده است. با این حال، تاریخ رسمی اداره امنیت دیپلماتیک وزارت خارجه آمریکا روایت دقیق‌تری دارد: افسر بریتانیایی در پاییز ۱۹۵۱ صدای مکالمه همکارانش را از گیرنده رادیویی شنیده بود و یک افسر آمریکایی نیز تجربه مشابهی داشت؛ اما این رخدادها به کشف فوری دستگاه منجر نشدند.

در اوایل سال ۱۹۵۲، ساختمان اقامتگاه سفیر آمریکا برای ورود سفیر جدید، جورج کنان، بازسازی شد. کنان که از سابقه فعالیت‌های اطلاعاتی شوروی در محیط‌های دیپلماتیک آگاهی داشت، نسبت به حضور کارگران شوروی در ساختمان حساس بود و احتمال می‌داد در جریان تعمیرات، تجهیزات شنود تازه‌ای نصب شده باشد.

با وجود چندین نوبت بازرسی، باز هم چیزی پیدا نشد.

در سپتامبر ۱۹۵۲، جوزف بژین برای انجام یک بررسی فنی گسترده‌تر به مسکو بازگشت. او به این نتیجه رسیده بود که شاید مأموران شوروی در جریان بازرسی‌های قبلی، دستگاه‌های شنود را موقتاً از کار انداخته یا تجهیزات خود را جمع‌آوری کرده باشند. بنابراین تصمیم گرفت این بار با آمادگی متفاوتی وارد عمل شود.

بژین تجهیزاتش را جداگانه به مسکو فرستاد و به‌مدت سه روز در اقامتگاه سفیر، در ظاهر به‌عنوان یک مهمان خانگی، اقامت کرد. هدف این بود که بدون جلب توجه، محیط را زیر نظر بگیرد و سیگنال‌های احتمالی را شناسایی کند.

سرانجام در ۱۲ سپتامبر ۱۹۵۲، برنامه‌ای با هماهنگی جورج کنان اجرا شد.

قرار بود سفیر در اتاق کار خود متنی را با صدای بلند بخواند. این متن، برخلاف آنچه گاهی در روایت‌های داستانی نقل می‌شود، یک پیام فوق‌محرمانه ساختگی نبود؛ بلکه گزارش دیپلماتیکی منتشرشده و غیرمحرمانه از مجموعه اسناد وزارت خارجه آمریکا بود که از پیش در اختیار بژین قرار گرفته بود.

این انتخاب اهمیت داشت. اگر صدای کنان در گیرنده رادیویی شنیده می‌شد، می‌شد آن را با صدای اصلی او مقایسه کرد و مسیر سیگنال را دنبال کرد.

کنان شروع به خواندن کرد. بژین در همان حال گیرنده خود را زیر نظر داشت.

ناگهان صدای سفیر از دستگاه شنیده شد.

این بار دیگر موضوع یک حدس یا احتمال نبود. صدای اتاق کار سفیر از طریق یک سیگنال رادیویی به بیرون منتقل می‌شد. بژین با حرکت در بخش‌های مختلف ساختمان و بررسی شدت و جهت دریافت سیگنال، به‌تدریج محل دقیق منبع را مشخص کرد.

رد سیگنال به اتاق کار سفیر می‌رسید؛ جایی که نشان بزرگ چوبی آمریکا بر دیوار قرار داشت.

بژین نشان را از جای خود پایین آورد و به بررسی آن پرداخت. ساختار چوبی آن از دو بخش تشکیل شده بود که با گچ به یکدیگر متصل شده بودند. پس از باز کردن قطعات، محفظه‌ای در داخل چوب آشکار شد.

درون آن، همان وسیله‌ای قرار داشت که سال‌ها از دید مأموران امنیتی پنهان مانده بود.

بژین با کشف این دستگاه متوجه شد که با یک فناوری غیرمعمول روبه‌روست. نه باتری‌ای در کار بود و نه سیمی که بتواند منبع تغذیه آن را مشخص کند. این همان دلیلی بود که بازرسی‌های قبلی نتوانسته بودند آن را شناسایی کنند.

در روایت رسمی وزارت خارجه آمریکا، نکته‌ای عجیب‌تر هم ثبت شده است: بژین پس از خارج کردن دستگاه، آن شب آن را زیر بالش خود گذاشت و خوابید تا احتمال سرقت یا بازپس‌گیری آن به دست عوامل شوروی از میان برود. روز بعد، وسیله را برای بررسی‌های تخصصی به واشنگتن فرستاد.

بررسی‌های بعدی نشان داد که در نشان چوبی دو فضای توخالی وجود داشته است؛ محفظه کوچک‌تر دستگاه اصلی شنود را در خود جای داده بود و محفظه بزرگ‌تر، بنا بر بررسی بعدی اف‌بی‌آی، احتمالاً محل نصب یک دستگاه شنود قدیمی‌تر و باتری‌دار بوده است.

به عبارت دیگر، آنچه در سپتامبر ۱۹۵۲ کشف شد، تنها یک دستگاه منفرد نبود؛ نشان چوبی پیش از آن نیز احتمالاً برای عملیات شنود مورد استفاده قرار گرفته بود.

ترومن، یک آزمایشگاه نظامی و تصمیم به سکوت

پس از انتقال دستگاه به آمریکا، موضوع در بالاترین سطوح دولت این کشور مطرح شد. دین آچسون، وزیر خارجه وقت، وسیله را به هری ترومن، رئیس‌جمهور آمریکا، نشان داد و درباره نحوه عملکرد آن توضیح داد.

ترومن دستور داد که نهادهای دولتی آمریکا برای بررسی این فناوری و طراحی تجهیزات مقابله با آن اقدام کنند. آزمایشگاه تحقیقات نیروی دریایی آمریکا (Naval Research Laboratory) نیز در بررسی فنی دستگاه و توسعه ابزارهای شناسایی آن مشارکت کرد.

اهمیت این بررسی صرفاً در کشف یک شنودگر نبود. آمریکایی‌ها با فناوری‌ای روبه‌رو شده بودند که می‌توانست شیوه‌های متعارف حفاظت از اماکن دیپلماتیک را بی‌اثر کند.

دستگاه برای فعالیت به باتری احتیاج نداشت، سیمی از آن خارج نمی‌شد و حتی خاموش بودنش نیز نشانه‌ای برای کشف آن به دست نمی‌داد. در واقع، مأموران امنیتی با وسیله‌ای مواجه بودند که فقط هنگام تابش امواج رادیویی از بیرون ساختمان فعال می‌شد.

اما واشنگتن تصمیم گرفت بلافاصله ماجرا را علنی نکند.

این سکوت هشت سال ادامه یافت. در این مدت، متخصصان آمریکایی فرصت داشتند ساختار دستگاه را بررسی کنند و روش‌هایی برای مقابله با فناوری‌های مشابه توسعه دهند. در عین حال، دولت آمریکا متوجه شده بود که این وسیله می‌تواند در آینده کاربردی فراتر از یک نمونه آزمایشگاهی داشته باشد: تبدیل شدن به سندی برای استفاده در یک مناقشه سیاسی و بین‌المللی.

به همین دلیل، دستگاه در انبار نماند تا به‌تدریج فراموش شود. ارزش سیاسی آن نیز به اندازه ارزش فنی‌اش اهمیت پیدا کرده بود.

۲۶ مه ۱۹۶۰؛ عقاب چوبی در شورای امنیت

فرصت استفاده سیاسی از این پرونده در بهار ۱۹۶۰ فراهم شد.

در اول ماه مه آن سال، یک فروند هواپیمای شناسایی آمریکایی U-۲ که با هدایت فرانسیس گری پاورز بر فراز خاک شوروی پرواز می‌کرد، هدف پدافند شوروی قرار گرفت و سقوط کرد. پاورز زنده دستگیر شد و مسکو توانست شواهدی از عملیات شناسایی هوایی آمریکا ارائه کند.

این حادثه ضربه سنگینی به سیاست خارجی واشنگتن وارد کرد. دولت آمریکا ابتدا کوشید مأموریت هواپیما را یک پرواز تحقیقاتی و هواشناسی معرفی کند، اما پس از آنکه شوروی اعلام کرد خلبان زنده است و تجهیزات شناسایی هواپیما نیز به دست آمده، این روایت دیگر قابل دفاع نبود.

ماجرا به شورای امنیت سازمان ملل کشیده شد. شوروی خواستار محکومیت اقدامات جاسوسی آمریکا شده بود و آندری گرومیکو، وزیر خارجه این کشور، در نشست‌های شورا به‌شدت از عملیات شناسایی هوایی واشنگتن انتقاد می‌کرد.

در چنین شرایطی، هنری کابوت لاج جونیور، نماینده آمریکا در سازمان ملل، تصمیم گرفت پرونده‌ای را که هشت سال در اختیار دولت آمریکا بود، به صحنه بیاورد.

در ۲۶ مه ۱۹۶۰، در چهارمین روز نشست شورای امنیت، لاج در برابر نمایندگان کشورهای عضو و دوربین‌های رسانه‌ها، نسخه چوبی نشان بزرگ ایالات متحده را به نمایش گذاشت.

او توضیح داد که این نشان در سال ۱۹۴۵ به سفیر آمریکا در مسکو اهدا شده و سال‌ها در محل اقامت او آویزان بوده است. سپس دستگاه شنود پنهان‌شده در داخل آن را به حاضران نشان داد.

صحنه، از نظر تبلیغاتی حساب‌شده بود. همان کشوری که واشنگتن را به جاسوسی متهم می‌کرد، خود در طول سال‌ها اتاق کار سفیر آمریکا را زیر نظر گرفته بود.

لاج با نمایش این وسیله می‌خواست توجه اعضای شورای امنیت را از اتهام یک‌طرفه شوروی به مسئله گسترده‌تر جاسوسی میان دو قدرت جلب کند. او همچنین اعلام کرد که مأموران آمریکایی در سال‌های گذشته بیش از ۱۰۰ دستگاه شنود پنهان‌شده را در سفارتخانه‌ها و اقامتگاه‌های آمریکا در کشورهای بلوک شرق کشف کرده‌اند.

البته نمایش دستگاه به معنای رفع مسئولیت آمریکا در ماجرای U-۲ نبود. هواپیمای آمریکایی واقعاً وارد حریم هوایی شوروی شده بود و واشنگتن نمی‌توانست این واقعیت را با نشان دادن یک دستگاه شنود انکار کند. با این حال، اقدام لاج فضای سیاسی جلسه را تغییر داد و تلاش شوروی برای تصویب قطعنامه محکومیت آمریکا را با مشکل مواجه کرد.

قطعنامه پیشنهادی شوروی در رأی‌گیری شورای امنیت با هفت رأی مخالف در برابر دو رأی موافق شکست خورد.

فناوری‌ای که از زمان خود جلوتر بود

اهمیت پرونده عقاب چوبی تنها به داستان عجیب هدیه کودکان شوروی یا کشف یک دستگاه جاسوسی در اقامتگاه سفیر آمریکا محدود نمی‌شود. این پرونده از نظر تاریخ فناوری اطلاعاتی نیز جایگاه ویژه‌ای دارد.

تا پیش از آن، بخش مهمی از تجهیزات شنود به منابع تغذیه مستقل وابسته بودند. باتری‌ها عمر محدودی داشتند و سیم‌کشی پنهان نیز در صورت بازرسی دقیق می‌توانست شناسایی شود. اما اختراع ترمین راه دیگری پیش پای دستگاه‌های اطلاعاتی گذاشت: استفاده از انرژی فرستنده‌ای که در فاصله‌ای دور قرار داشت.

این روش به‌تدریج در مطالعات فنی مربوط به شنود الکترونیکی مورد توجه قرار گرفت. دستگاه نشان آمریکا در واقع نمونه‌ای پیشرفته از یک میکروفون غیرفعال بود که با امواج رادیویی خارجی کار می‌کرد.

با این حال، نباید درباره میزان اطلاعاتی که شوروی در طول این سال‌ها به دست آورده است، بیش از شواهد موجود ادعا کرد. قرار گرفتن دستگاه در اتاق کار سفیر، امکان شنود مکالمات مهم را فراهم می‌کرد، اما اسناد منتشرشده نشان نمی‌دهند که دقیقاً چه تعداد گفت‌وگو ضبط شده یا چه میزان از اطلاعات دیپلماتیک آمریکا به دست شوروی افتاده است. سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا نیز در روایت تاریخی خود بر همین دشواری تأکید کرده است.

از طرف دیگر، این پرونده نشان داد که در جنگ اطلاعاتی، هدیه‌ای که با مناسبات دوستانه و ظاهری بی‌خطر وارد یک ساختمان می‌شود، ممکن است سال‌ها بعد به یکی از حساس‌ترین ابزارهای جاسوسی تبدیل شود.

یک نکته جالب دیگر نیز در این میان وجود دارد. فناوری مورد استفاده در این پرونده به‌قدری غیرمعمول بود که حتی پس از کشف دستگاه، آمریکایی‌ها برای درک کامل سازوکار آن به بررسی‌های تخصصی و آزمایش‌های فنی نیاز داشتند. همین مسئله نشان می‌دهد که برتری اطلاعاتی تنها به داشتن مأموران بیشتر یا شبکه گسترده‌تر وابسته نیست؛ گاهی یک ابداع فنی کوچک می‌تواند قواعد حفاظت از یک مرکز دیپلماتیک را زیر سؤال ببرد.

عقاب چوبی در سال ۱۹۶۰ دیگر یک هدیه دیپلماتیک نبود. به سندی تبدیل شده بود که هشت سال پس از کشف، در برابر نمایندگان جهان قرار گرفت؛ سندی که نشان می‌داد در پشت دیوارهای ظاهراً امن سفارتخانه‌ها، جنگی جریان داشته که بخش بزرگی از آن نه با اسلحه، بلکه با امواجی نامرئی پیش می‌رفت.