نظرات مراجع تقلید در مورد نظام بانکداری در ایران؛
مراجع محترم تقلید! مقابله با رباخواری بانکها نیاز به فتوا دارد؛ نه توصیه!
این رویه باعث شده به قول یکی از مراجع تقلید «آیت الله مکارم شیرازی» با توجه به اینکه ما بانک و بانکداری را از کشورهای غربی اقتباس کرده ایم، نه مزیت های بانکداری اسلامی را داشته باشیم و نه مزایای بانکداری غربی را. به نظر می رسد، مراجع محترم تقلید که حتما مقلدان آنها در یکی از بانک های مورد اشاره حساب بانکی دارند و در این سیستم بانکی نقل و انتقالات مالی شان را انجام می دهند؛ جدی تر وارد شده و برای مقابله با بانکداری همراه با ربا و رباخواری بانک ها فتوا بدهند و توصیه را کنار بگذارند.

«آیتالله عبدالله جوادی آملی»، استاد عالی حوزه علمیه قم و از مراجع عظام تقلید اخیرا انتقادات تندی به عملکرد بانک ها داشته و گفته است: «با بانکهای ربوی نمیتوان تولید داشت، خدای سبحان در قرآن میفرماید گزینه نظامی روی میزِ قرآن من است، بانکهای ربوی با من میجنگند، اما ما باور نکردیم.» وی گفته که «اگر بانکهای ربوی اصلاح بشود، دانشجو هم به طمع میز درس نخواند، اساتید هم میزنشینپرور نباشند و اینها وقتی مدرک گرفتند، مستقیم وارد تولید و کار بشوند، آنوقت این ملت مقتدر میشود.»
به گزارش «تابناک»؛ در سال ۱۳۶۲ قانونی با نام «قانون عملیات بانکی بدون ربا» به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید که از سال ۱۳۶۳ اجرایی شد. طبق این قانون در خصوص رفع حرمت ربای قرضی در سپرده گذاری و اخذ سود این طور آورده شده که سپرده گذاری در بانک، تحت عقد قرض نباشد، بلکه تحت عقودی دیگر مانند وکالت باشد. به این صورت که سپرده گذار، پول خود را تحت عقد وکالت در اختیار بانک قرار میدهد و بانک نیز به عنوان وکیل پول را به چرخه اقتصاد وارد کرده و در اموری مانند مضاربه، اجاره به شرط تملیک، معاملات اقساطی، مزارعه، مساقات و … استفاده و در نتیجه، از این تجارتها سودی حاصل میکند. در نهایت بانک به عنوان وکیل، حقالزحمه خود را از سود کسر کرده و مابقی را به مشتری تحویل میدهد.
آخرین خبرها از سرنوشت قانون بانکداری بدون ربا و اصلاحیه آن
قانون بانکداری بدون ربا سال ۱۳۶۲ در ۲۷ ماده و چهار تبصره به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید و در آن مقرر شد که بعد از پنج سال بازنگری شود، ولی این اتفاق نیفتاد. البته در اواخر مجلس نهم، طرحی در قوه مقننه برای اصلاح اشکالات این قانون بررسی شد که به دلیل اشکالات متعددی که کارشناسان بانکی به آن داشتند، تصویب نشد.
این طرح که بررسی آن به مجلس فعلی (دهم) محول شده، هنوز هم برای تصویب نهایی به صحن علنی نیامده است. هرچند اعضای کمیسیون اقتصادی مجلس به همین منظور سال گذشته با مراجع عظام تقلید دیدار کرده و نظرات آنها را در این خصوص اخذ کرده اند؛ مراجعی که انتقادات جدی به سیستم فعلی بانکداری کشور دارند و هر از گاهی این انتقادات خود را علنی عنوان می کنند.
هر چند «ولی الله سیف» رئیس کل بانک مرکزی در مورد انتقادات مراجع به سیستم بانکداری فعلی گفته است، «هرچند انتقاداتی در رابطه با بانکداری بدون ربا وجود دارد و در برخی زمینهها نیز کاملا درست است، اما ما بارها حضور مراجع عظام رسیده و از دغدغههای آنها باخبریم، اما گاهی نوع مطالبی که حضورشان منعکس میشود کاملا متفاوت است و در مواقعی تحریف و به طور نادرست منعکس میشود.»
همه این مسائل در شرایطی است که اکثر قریب به اتفاق مراجع عظام تقلید در خصوص اشکالات سیستم بانکداری کشور متفق القول هستند و عمدتا از آن با عنوان «بانکداری ربوی» یاد کرده و گاه و بیگاه این انتقادات را به صورت علنی مطرح می کنند و خواهان برقراری سیستم «بانکداری اسلامی» و «بانکداری بدون ربا» هستند.
از «ربا» و «رباخواری» در قرآن کریم به «جنگ با خداوند متعال» یاد شده و این مسأله در سوره بقره به شدت مذمت شده است. در قوانین موضوعه جمهوری اسلامی ایران «ربا» و «رباخواری» جرم عنوان شده به صورتی که در ماده ۵۹۵ قانون مجازات اسلامی ایران ربا جرم دانسته و برای آن چنین مجازاتی در نظر گرفته شده است: «مرتکبین اعم از ربا دهنده، ربا گیرنده و واسطه بین آنها علاوه بر ردِ اضافه به صاحب مال به شش ماه تا سه سال حبس و تا ۷۴ ضربه شلاق و نیز معادل مورد ربا به عنوان جزای نقدی محکوم میگردند.»
بر همین اساس، یعنی بر مبنای آموزه های دینی و قوانین کشور است که باید از هرگونه دریافت و پرداختی که شبهه ربوی بودن ایجاد می کند اجتناب کرد، چون بر اساس آنچه در دین مبین اسلام مورد تأکید قرار گرفته این مسأله بسیار مذموم شمرده شده و بر اساس قوانین موضوعه کشور نیز این مسأله شامل مجازات هایی نظیر رد مال، حبس و شلاق و همچنین جرائم نقدی می شود؛ اما چرا با وجود توصیه های مراجع این مسأله و رویه همچنان توسط بانک ها در پیش گرفته شده و اصلاح نمی شود؟
** نظر رهبر انقلاب درباره سود در بانکهای دولتی و غیردولتی
رهبر معظم انقلاب در پاسخ به این که آیا دریافت سود بانکی، ربا محسوب می شود، فرمودهاند: ربا به معنی گرفتن یک مال در عوض پرداخت مالی از همان جنس است بطوریکه میزان یکی زیادتر از دیگری باشد. گرفتن ربا در اسلام حرام است. ربا در اسلام دو قسم ربای معاملی و قرضی است. ربای معاملی؛ یعنی بیع و معاوضه دو چیز مکیل یا موزون شبیه به هم، با زیادی در یک طرف. مشهور فقها حرام بودن ربا در تمامی معاملات است. ربای قرضی؛ یعنی قرض دادن به شرط زیاده گرفتن. برخی از حیله های ربا، ضمیمهکردن چیزی به یکی از دو عوض یا هردو، فروختن دو مال به مقدار مساوی و بخشیدن مقدار اضافه، بخشیدن هر یک از طرفین مال خود را به دیگری، قرض دادن هر یک از طرفین مال خود را به دیگری و سپس بریءالذمّه کردن یکدیگر، می باشد. اما سودی که بانکها میگیرند از موارد فوق نیست بلکه وام به عنوان مضاربه، جعاله، تسهیلات و فروش اقساطی، مزارعه و... در اختیار مردم قرار میگیرد و مطابق عقود اسلامی سودی به بانک تعلق میگیرد.
همچنین ایشان فرموده اند: عمليات بانكي اگر مطابق قوانين مصوب مجلس شوراي اسلامي و مورد تأييد شوراي محترم نگهبان انجام گيرد، بياشكال است و نسبت به غير بانك ها، اگر در قالب يكي از عقود صحيح شرعي باشد، اشكال ندارد. همچنین ایشان در خصوص دریافت جریمه تاخیر پرداخت اقساط توسط بانکها فرموده اند: گرفتن دير كرد نسبت به غير بانك ها جايز نيست.
** آیتالله صافیگلپایگانی: وام برخی بانکها ربوی است
«آیت الله لطف الله صافی گلپایگانی» نیز از دیگر مراجعی است که در این زمینه گفته که «اگر بانکها مطابق قانون بانکداری بدون ربا عمل کنند، وام آنها ربوی نمیشود؛ لکن متأسفانه برخی از مسؤولان بانکها بدون توجه به قانون، عمل میکنند و مشتریان نیز آگاهی به مسائل شرعی وام ندارند، در نتیجه وام آنها ربوی و حرام میگردد.»
این مرجع تقلید همچنین برای سپرده ثابت بانکهایی که سود روز شمار میدهند بیان داشته که اگر سپرده گذار، بانک را وکیل کند که با پول او معامله مشروع انجام دهد و درصدی از سود آن را به سپرده گذار بدهد و بقیه را به عنوان حق وکالت بردارد همان گونه که در قانون بانکداری بدون ربا آمده است اشکال ندارد؛ اما اگر به شرط گرفتن زیاده، قرض به بانک بدهد، ربا و حرام است.
البته وی سپرده گذاری در صندوق های قرض الحسنه را که مشروط به قرض دادن پس از شش ماه یا بیشتر باشد، را نیز ربا دانسته اند.
همچنین از آیتالله صافی گلپایگانی سؤال شده:
در جمهوری اسلامی ایران که وضع بانکها تغییر کرده، گذاشتن سپرده و گرفتن ماهیانه مبلغی چه صورت دارد و نیز گرفتن وام از بانک و دادن مبلغ به عنوان کارمزد یا چیزی دیگر، چه صورت دارد؟
پاسخ:
اگر بانک با آن پول معاملات شرعی انجام دهد و شرایط آن معاملات را هم رعایت کند و مراجعهکننده هم بانک را وکیل در انجام آن معاملات کند، اشکال ندارد و اگر به شرط سود قرض بدهد، ربا و حرام است. واللّه العالم"
** آیتالله وحید خراسانی: اگر با بانک شرط سود کنید این سپرده گذاری و سود دریافتی حرام است
«آیت الله حسین وحید خراسانی» از مراجع عظام تقلید در این زمینه گفته:
س: حکم گذاشتن پول در حساب های سرمایه گذاری بانک های ایران که ظاهرا سود ثابتی به آن تعلق می گیرد، چیست؟ (در واقع به خاطر اینکه تورم از نرخ سود بانک بیشتر است، زیان متغیر می دهد تا اینکه سود ثابت) در قرارداد کلمه علی الحساب ذکر می شود ولی در عمل سود ثابتی تعلق می گیرد. اگر جواب منفی است؛ تکلیف کسی که نمی تواند جای دیگری سرمایه گذاری کند چیست؟ آیا به خاطر اینکه از ضرر بیشتر (به خاطر تورم زیاد و کاهش ارزش پول) جلوگیری کند، می تواند به این کار دست بزند؟
جواب) اگر با بانک شرط سود کنید این سپرده گذاری و سود دریافتی حرام است و اگر شرط سود نکنید ولی خود را طلبکار بانک بدانید باز هم بنابراحتیاط واجب این سپرده گذاری و سود دریافتی حرام است. واگر شرط سود نکنید و خود را طلبکار ندانید این سپرده گذاری اشکالی ندارد و اگر بعنوان سرمایه گذاری باشد با رعایت شرائط مضاربه در صورتی که برای معاش خود و خانواده به این سرمایه گذاری نیاز دارید باید بنابر احتیاط واجب همان ابتداء یک پنجم آن را بعنوان خمس بپردازید و اگر برای معاش خود و خانواده به آن نیاز ندارید بنابر فتوی باید خمس این سرمایه را بپردازید و سودی که بانک می پردازد قبل از تصرف در آن ، بنابر احتیاط واجب یک پنجم آنرا به سادات فقیر به قصد مافی الذمه بدهید و اگر چیزی از چهار پنجم این سود تا سال خمسی باقی ماند و صرف در مخارج زندگی نشد واجب است خمس آن را بپردازید.
آیتالله سیستانی: گرفتن وام با بهره حرام است و فرقى بین وام بانکى و غیر بانکى نیست
نظر آیت الله سید علی سیستانی از مراجع عظام تقلید در این خصوص بدین شرح است؛
گرفتن وام با بهره حرام است و فرقى بین وام بانکى و غیر بانکى نیست، بله در خصوص بانک های حکومتی یا مشترک، اگر پرداخت مبلغ بر اساس معامله ای باشد که به حسب موازین فقهی صحیح باشد باید به مقتضای آن ملتزم شد و الا ماذون در تصرف در مال نمی باشید و اگر بر اساس معامله ای نباشد می توانید مبلغ را به عنوان مجهول المالک بردارید و آن را از سوی معظم له قرض حساب کنید. قرض كردن از بانكها خصوصي، با شرط پرداخت بيش از مبلغ قرض شده، ربا و حرام است و اگر شخصي به اين شكل قرض كند، اصل قرض صحيح و شرط باطل است و پرداخت و گرفتن مبلغ اضافه به عنوان وفاي به شرط حرام است. قرض گرفتن از بانكهاي دولتي، به شرط پرداخت سود، جايز نيست؛ زيرا ربا است و در آن تفاوتي ميان گذاشتن رهن و نگذاشتن آن نيست، و اگر كسي با اين شرط از بانك دولتي قرض كند، قرض و شرط آن، هر دو باطل است، زيرا بانك مالك اموال خود نيست تا آنها را به تمليك قرض گيرنده درآورد.
آیتالله شبیری زنجانی: حقوق کارمندان بانکهای ربوی هم حرام است
«آیت الله سید موسی شبیری زنجانی» یکی دیگر از مراجع تقلید در این زمینه عنوان کرده است: این مرجع تقلید همچنین وضعیت حقوق کارمندان بانک های ربوی را در پاسخ به استفتایی بیان کرد.
سؤال: آیا حقوق و مزایای کارمندان بانک که متصدی معاملههای ربوی هستند، اشکال دارد؟
پاسخ: اگر متصدی فعل حرامی همچون اخذ ربا و جریمه دیرکرد و ... شوند یا سبب قریب آن باشند، حقوقشان حرام است.
** آیتالله جوادی آملی: حقوق کارمندان بانکهایِ ربوی، حرام است
«آیتالله عبدالله جوادی آملی» نیز درباره ربوی بودن عملکرد و اقدامات برخی بانک ها نیز اظهار کرد: «ملت بدون ثروت مادی فقیر بوده و ستون فقرات او شکسته است؛ اکنون این ثروتها در بانکهای ربوی جمعآوری شده، در صورتی که ظرفیتهای بسیاری در نقاط مختلف کشور نیازمند این سرمایههاست. حقوق کارمندان بانکهای ربوی حرام است، زیرا حقوق حلال در برابر کار حلال گرفته میشود.»
آیت الله جوادی آملی که به عنوان یکی از بزرگترین منتقدان سیستم بانکداری شناخته می شود و بارها به موضوع ربوی بودن برهی فعالیت ها در بانک ها تحت عنوان بانکداری اسلامی اعتراض کرده است؛ در جایی گفته که «دشمن درونی ما غده سرطانی رباست؛ خداوند صریحاً در قرآن فرمود گزینه نظامی من در مقابل ربا روی میز است؛ ربا این چنین است اما بسیاری این را باور نکردند.»
سخنرانی همراه با بغض و اشک وی در کلاس درس خارج که بازتاب های گستردهای داشت؛ هنوز از یادها نرفته است. این مرجع تقلید بر این عقیده است که «ما وقتی که بدانیم خطر چیست و کدام خطر ما را تهدید میکند آنگاه با هوشیاری بیشتری میتوانیم عمل کنیم.
این مرجع تقلید ادامه داده: «ما یک دشمن بیرونی داریم گاهی عربدهای میکشد که بعضیها میترسند در حالیکه در واقع هیچ هراسی از دشمن بیرونی نیست. الآن همین آمریکا وقتی میگوید گزینه نظامی روی میز من است ممکن است برخی بترسند! اما تجربه نشان داد هیچ کاری از آمریکا ساخته نیست. در جنگ هشت ساله آمریکا همه تلاش و کوشش خود را به کار بست اما هیچ کاری پیش نبرد. وقتی برای ملتی ثابت شود حضور در جبهه برای او عبادت است با همه وجود در صحنه حضور مییابد و کاری از دشمن ساخته نیست.»
وی با تأکید بر لزوم اصلاح نظام پولی و بانکی کشور خاطرنشان کرده که در مقابل آن دشمن بیرونی که کاری هم از او ساخته نیست؛ یک دشمن درونی نیز وجود دارد و آن غده سرطانی رباست.
** آیتالله مکارم شیرازی: بانکها قانون بانکداری اسلامی را دور میزنند
آیتالله مکارم شیرازی دیگر مرجع تقلیدی است که گفته: «در دنیای امروز بانکداری اسلامی، وجود بانک یک ضرورت است و اساسا بدون بانک نمیتوان مبادلات و فعالیتهای بزرگ اقتصادی کرد و زندگی بدون بانک بسیار سخت است.
وی عنوان کرده که «بانکداری از غرب به کشور آمده و ما از غرب پیروی کردیم؛ باید بانکداری را اصلاح و اسلامی کنیم؛ هر کاری میکنیم از طرف دیگر بوی غرب میدهد، خیلی کار میخواهد تا بانکداری تبدیل به اسلامی شود. نکته مهم اجرای بانکداری اسلامی است، بانکها گوش به بانکداری اسلامی نمیدهند؛ هرچه میگوییم به قانون بانکداری اسلامی عمل کنید گوش نمیکنند، این مسئله را بارها تذکر دادیم، ولی عملی نشد. مسئولین برخی بانکها میخواهند درآمد بیشتر داشته باشند و مقید به بانکداری اسلامی نیستند.»
این مرجع تقلید یادآوری کرده که «مشکل دیگر دور زدن قانون بانکداری اسلامی است، بانکها به بهانههای مختلف کلاه درست میکنند و قانون را دور میزنند.مشکل اصلی در اجرای قانون است، باید به مردم آموزش داد، وگرنه روی کاغذ قانون درست کنیم ارزشی ندارد، باید هم قانون اصلاح شود هم ضمانت اجرایی داشته باشد تا شاهد برچیده شدن مشکلات در حوزه بانکداری شویم. ریشه اصلی بانک از غرب آمده و ما میخواهیم اصلاح کنیم، ولی میبینیم جای دیگر خراب میشود.»
وی گفته که «سود بانکی در کشورهای غربی بین ۴ تا ۶ درصد است؛ اما در بانکداری اسلامی تا ۲۸ درصد از مردم سود میگیرند و اخیرا یکی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی اعلام کرده که تا ۳۵ درصد هم سود گرفته میشود؛ آن هم در قالب عقود شرعیه.
آیت الله مکارم شیرازی اضافه کرده که «برخی خیال میکنند که مشکل بانکداری امروز ما فقط جریمه و دیرکرد است؛ ولی در اصل با مشکلات بسیاری روبه روست؛ امروز بخش بسیاری از مطالبات بانکها از سرمایهداران است و متاسفانه تسهیلات کلان در اختیار آنان قرار داده شده و طبعا کارخانههای متوسط و ضعیفتر از دریافت تسهیلات جا ماندهاند. یکی از درآمدهای بانکها، حساب جاری مردم است که از این پول، به دیگران وام داده شده و سود ۲۵ تا ۳۰ درصدی گرفته میشود و درآمد آن در جیب بانک قرار میگیرد؛ در حالی که اصل پول برای مردم بوده است.»
** آیتالله نوری همدانی: بانکها رباخواری میکنند
مثلا، آیتالله نوری همدانی در سخنانی درباره ربا در فعالیتهای بانکی تاکید کرده: «ربا، گناه کبیرهای است که در اسلام حرام است. اگر در مقابل یک قرض، پول بیشتری گرفته شود، حرام و ربا است و متأسفانه این کار در بانکهای ما انجام میشود.
وی با اشاره به اینکه گرفتن زیادی فقط در یک مورد مجاز است، تصریح کرد: اگر در هنگام قرض و به عنوان شرط ضمن عقد توافق شود که اگر تا فلان تاریخ آورده نشود، باید فلان مقدار جریمه دهد، مشکلی نیست و باید پرداخت شود؛ اما در بانکها از این موضوع سوءاستفاده شده و در قراردادهای خود آوردهاند که اگر یک ماه دیر شود، فلان مقدار؛ اگر یک ماه و پنج روز دیر شود، فلان مقدار و ...؛ که در این صورت این جریمهها را روی بدهی افراد کشیده و برای آن جریمه نیز مجدد جریمه دریافت میکنند که این مسائل، ربا است.
این استاد حوزه بیان کرد: جریمه را فقط یک مرتبه میتوان دریافت کرد؛ نه اینکه برای آن مدلهای گوناگون ساخته و روی جریمه نیز مجددا جریمه دریافت کنند. بارها در پاسخ به نامهها نوشتهایم که جریمه برای أداء دین رباست، اما متاسفانه به این احکام الهی عمل نمیشود. »
وی عنوان کرده که «اگر وام در ضمن عقد شرط شود، ربا نیست؛ اما از این سوء استفاده کردهاند و برای آن زمان درست کردند، این مسأله ربا را تقویت میکند و حرام است، ما در گذشته هرچه درباره ربا گفتیم اثر نکرد و برای ما ننگ است که در جمهوری اسلامی بانکها به این سمت حرکت کنندچون ربا از مباحث بسیار فسادانگیز است، لذا باید اقدامی کرد و راهکاری ارائه داد تا ربا پیش نیاید.»
** آیتالله علویگرگانی: برخی بانکها ربای آشکار میگیرند
آیتالله علوی گرگانی نیز یکی دیگر از مراجعی است که در این باره اظهارات صریح داشته است. او اظهار کرد: اگر اقتصاد اسلامی میخواهد صورت گیرد، باید منابع مأخذه اصلی اصلاح شود، چون در غیر اینصورت بیفایده است؛ یک منبع اولیه اصلی امور مالی کشور عبارت از بانکها و ... خواهد بود، چراکه تا بانک اصلاح نشوند، جامعه درست نخواهد شد، چون بنیه جامعه روی امور مالی میگردد و تا پولی در جامعه نباشد، حرکتی اتفاق نمیافتد.
وی اظهار کرد: همانطور که انسان احتیاج به انرژی دارد تا از وجود آن بهرهمند شود، جامعه بشری نیز تا زمانی که مال نداشته باشد پیش نمیرود، اما باید دید خوراک این جامعه مالی چطور بوده و موردپسند خدا، پیامبر و ائمه معصومین(ع) است یا خیر؟
این مرجع تقلید بیان کرد: مقام معظم رهبری میخواهند کشور در چارچوب اسلام و دین پیش برود که برای تحقق آن باید وضع ادارات درست شود؛ ببینید چقدر در ادارات زیرمیزی رد میشود؟ آیا این درست است؟ در کشور اسلامی باید زیرمیزی باشد؟ چه وقت میشود فرمایش رهبری را عملی کنیم؟
** آیتالله سبحانی: گرفتن دیرکردِ وام «رباخواری» است
«آیتالله جعفر سبحانی» نیز اظهار کرده: «مسأله دیرکرد وام، نگرانکننده است و قالب استفتائات مردم در همین رابطه است و نشان میدهد جامعه از این بابت دچار خسران شده که موجب ناراحتی بوده و لازم است فکری برای حل این مشکل کرد.
وی گفت: موضوع چک هم یکی دیگر از مشکلات جامعه است و آمارهای زندانیان نشان از این حقیقت است، سعی کنید به کسانی که توان پرداخت وام را دارند و از عهده داشتن چک برمیآیند، وام و چک دهید. تا میتوانید کاری کنید تا جامعه از لحاظ اقتصادی و مسائل دیگر کمتر دچار مشکل شود. در عقود شرعی باید رضایت طرفین لحاظ شود و طوری نباشد که یک طرف ضرر و دیگری بهره فراوان گیرش بیاید.»
این مرجع تقلید عنوان کرده که «موضوع اخذ دیرکرد از نظر اسلام حرام است و به نوعی ربا محسوب میشود و متأسفانه مشکل آن در کشور هنوز حل نشده است.»
همانطور که در این گزارش اشاره شده است، مراجع عظام تقلید انتقادات جدی نسبت به سیستم بانکی دارند و به اتفاق بخشی از اقدامات بانکها در مورد میزان اخذ سود، دریافت جریمه دیر کرد و ... را جزو موارد خلاف شرع و مصداق ربا می دانند و آن را حرام اعلام کرده اند، اما همچنان بسیاری از بانک ها رویه سابق خود را ادامه داده و گویا قصد ندارد پس از گذشت حدود 40 سال از انقلاب اسلامی سیستم بانکداری را از حالت فعلی به سیستم بانکداری اسلامی تغییر دهند.
** نه مزایای بانکداری غربی را داریم و نه بانکداری اسلامی را
این رویه باعث شده که به قول یکی از مراجع تقلید «آیت الله مکارم شیرازی» با توجه به اینکه ما بانک و بانکداری را از کشورهای غربی اقتباس کرده ایم، نه مزیت های بانکداری اسلامی را داشته باشیم و نه مزایای بانکداری غربی را. به نظر می رسد مراجع محترم تقلید که حتما مقلدان آنها در یکی از بانک های مورد اشاره حساب بانکی دارند و در این سیستم بانکی نقل و انتقالات مالی شان را انجام می دهند؛ جدی تر وارد شده و برای مقابله با بانکداری همراه با ربا و رباخواری بانک ها فتوا بدهند و توصیه را کنار بگذارند.
به گزارش «تابناک»؛ در سال ۱۳۶۲ قانونی با نام «قانون عملیات بانکی بدون ربا» به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید که از سال ۱۳۶۳ اجرایی شد. طبق این قانون در خصوص رفع حرمت ربای قرضی در سپرده گذاری و اخذ سود این طور آورده شده که سپرده گذاری در بانک، تحت عقد قرض نباشد، بلکه تحت عقودی دیگر مانند وکالت باشد. به این صورت که سپرده گذار، پول خود را تحت عقد وکالت در اختیار بانک قرار میدهد و بانک نیز به عنوان وکیل پول را به چرخه اقتصاد وارد کرده و در اموری مانند مضاربه، اجاره به شرط تملیک، معاملات اقساطی، مزارعه، مساقات و … استفاده و در نتیجه، از این تجارتها سودی حاصل میکند. در نهایت بانک به عنوان وکیل، حقالزحمه خود را از سود کسر کرده و مابقی را به مشتری تحویل میدهد.
آخرین خبرها از سرنوشت قانون بانکداری بدون ربا و اصلاحیه آن
قانون بانکداری بدون ربا سال ۱۳۶۲ در ۲۷ ماده و چهار تبصره به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید و در آن مقرر شد که بعد از پنج سال بازنگری شود، ولی این اتفاق نیفتاد. البته در اواخر مجلس نهم، طرحی در قوه مقننه برای اصلاح اشکالات این قانون بررسی شد که به دلیل اشکالات متعددی که کارشناسان بانکی به آن داشتند، تصویب نشد.
هر چند «ولی الله سیف» رئیس کل بانک مرکزی در مورد انتقادات مراجع به سیستم بانکداری فعلی گفته است، «هرچند انتقاداتی در رابطه با بانکداری بدون ربا وجود دارد و در برخی زمینهها نیز کاملا درست است، اما ما بارها حضور مراجع عظام رسیده و از دغدغههای آنها باخبریم، اما گاهی نوع مطالبی که حضورشان منعکس میشود کاملا متفاوت است و در مواقعی تحریف و به طور نادرست منعکس میشود.»
همه این مسائل در شرایطی است که اکثر قریب به اتفاق مراجع عظام تقلید در خصوص اشکالات سیستم بانکداری کشور متفق القول هستند و عمدتا از آن با عنوان «بانکداری ربوی» یاد کرده و گاه و بیگاه این انتقادات را به صورت علنی مطرح می کنند و خواهان برقراری سیستم «بانکداری اسلامی» و «بانکداری بدون ربا» هستند.
از «ربا» و «رباخواری» در قرآن کریم به «جنگ با خداوند متعال» یاد شده و این مسأله در سوره بقره به شدت مذمت شده است. در قوانین موضوعه جمهوری اسلامی ایران «ربا» و «رباخواری» جرم عنوان شده به صورتی که در ماده ۵۹۵ قانون مجازات اسلامی ایران ربا جرم دانسته و برای آن چنین مجازاتی در نظر گرفته شده است: «مرتکبین اعم از ربا دهنده، ربا گیرنده و واسطه بین آنها علاوه بر ردِ اضافه به صاحب مال به شش ماه تا سه سال حبس و تا ۷۴ ضربه شلاق و نیز معادل مورد ربا به عنوان جزای نقدی محکوم میگردند.»
بر همین اساس، یعنی بر مبنای آموزه های دینی و قوانین کشور است که باید از هرگونه دریافت و پرداختی که شبهه ربوی بودن ایجاد می کند اجتناب کرد، چون بر اساس آنچه در دین مبین اسلام مورد تأکید قرار گرفته این مسأله بسیار مذموم شمرده شده و بر اساس قوانین موضوعه کشور نیز این مسأله شامل مجازات هایی نظیر رد مال، حبس و شلاق و همچنین جرائم نقدی می شود؛ اما چرا با وجود توصیه های مراجع این مسأله و رویه همچنان توسط بانک ها در پیش گرفته شده و اصلاح نمی شود؟
** نظر رهبر انقلاب درباره سود در بانکهای دولتی و غیردولتی
رهبر معظم انقلاب در پاسخ به این که آیا دریافت سود بانکی، ربا محسوب می شود، فرمودهاند: ربا به معنی گرفتن یک مال در عوض پرداخت مالی از همان جنس است بطوریکه میزان یکی زیادتر از دیگری باشد. گرفتن ربا در اسلام حرام است. ربا در اسلام دو قسم ربای معاملی و قرضی است. ربای معاملی؛ یعنی بیع و معاوضه دو چیز مکیل یا موزون شبیه به هم، با زیادی در یک طرف. مشهور فقها حرام بودن ربا در تمامی معاملات است. ربای قرضی؛ یعنی قرض دادن به شرط زیاده گرفتن. برخی از حیله های ربا، ضمیمهکردن چیزی به یکی از دو عوض یا هردو، فروختن دو مال به مقدار مساوی و بخشیدن مقدار اضافه، بخشیدن هر یک از طرفین مال خود را به دیگری، قرض دادن هر یک از طرفین مال خود را به دیگری و سپس بریءالذمّه کردن یکدیگر، می باشد. اما سودی که بانکها میگیرند از موارد فوق نیست بلکه وام به عنوان مضاربه، جعاله، تسهیلات و فروش اقساطی، مزارعه و... در اختیار مردم قرار میگیرد و مطابق عقود اسلامی سودی به بانک تعلق میگیرد.
همچنین ایشان فرموده اند: عمليات بانكي اگر مطابق قوانين مصوب مجلس شوراي اسلامي و مورد تأييد شوراي محترم نگهبان انجام گيرد، بياشكال است و نسبت به غير بانك ها، اگر در قالب يكي از عقود صحيح شرعي باشد، اشكال ندارد. همچنین ایشان در خصوص دریافت جریمه تاخیر پرداخت اقساط توسط بانکها فرموده اند: گرفتن دير كرد نسبت به غير بانك ها جايز نيست.
** آیتالله صافیگلپایگانی: وام برخی بانکها ربوی است
«آیت الله لطف الله صافی گلپایگانی» نیز از دیگر مراجعی است که در این زمینه گفته که «اگر بانکها مطابق قانون بانکداری بدون ربا عمل کنند، وام آنها ربوی نمیشود؛ لکن متأسفانه برخی از مسؤولان بانکها بدون توجه به قانون، عمل میکنند و مشتریان نیز آگاهی به مسائل شرعی وام ندارند، در نتیجه وام آنها ربوی و حرام میگردد.»
این مرجع تقلید همچنین برای سپرده ثابت بانکهایی که سود روز شمار میدهند بیان داشته که اگر سپرده گذار، بانک را وکیل کند که با پول او معامله مشروع انجام دهد و درصدی از سود آن را به سپرده گذار بدهد و بقیه را به عنوان حق وکالت بردارد همان گونه که در قانون بانکداری بدون ربا آمده است اشکال ندارد؛ اما اگر به شرط گرفتن زیاده، قرض به بانک بدهد، ربا و حرام است.
البته وی سپرده گذاری در صندوق های قرض الحسنه را که مشروط به قرض دادن پس از شش ماه یا بیشتر باشد، را نیز ربا دانسته اند.
همچنین از آیتالله صافی گلپایگانی سؤال شده:
در جمهوری اسلامی ایران که وضع بانکها تغییر کرده، گذاشتن سپرده و گرفتن ماهیانه مبلغی چه صورت دارد و نیز گرفتن وام از بانک و دادن مبلغ به عنوان کارمزد یا چیزی دیگر، چه صورت دارد؟
پاسخ:
اگر بانک با آن پول معاملات شرعی انجام دهد و شرایط آن معاملات را هم رعایت کند و مراجعهکننده هم بانک را وکیل در انجام آن معاملات کند، اشکال ندارد و اگر به شرط سود قرض بدهد، ربا و حرام است. واللّه العالم"
** آیتالله وحید خراسانی: اگر با بانک شرط سود کنید این سپرده گذاری و سود دریافتی حرام است
«آیت الله حسین وحید خراسانی» از مراجع عظام تقلید در این زمینه گفته:
س: حکم گذاشتن پول در حساب های سرمایه گذاری بانک های ایران که ظاهرا سود ثابتی به آن تعلق می گیرد، چیست؟ (در واقع به خاطر اینکه تورم از نرخ سود بانک بیشتر است، زیان متغیر می دهد تا اینکه سود ثابت) در قرارداد کلمه علی الحساب ذکر می شود ولی در عمل سود ثابتی تعلق می گیرد. اگر جواب منفی است؛ تکلیف کسی که نمی تواند جای دیگری سرمایه گذاری کند چیست؟ آیا به خاطر اینکه از ضرر بیشتر (به خاطر تورم زیاد و کاهش ارزش پول) جلوگیری کند، می تواند به این کار دست بزند؟
جواب) اگر با بانک شرط سود کنید این سپرده گذاری و سود دریافتی حرام است و اگر شرط سود نکنید ولی خود را طلبکار بانک بدانید باز هم بنابراحتیاط واجب این سپرده گذاری و سود دریافتی حرام است. واگر شرط سود نکنید و خود را طلبکار ندانید این سپرده گذاری اشکالی ندارد و اگر بعنوان سرمایه گذاری باشد با رعایت شرائط مضاربه در صورتی که برای معاش خود و خانواده به این سرمایه گذاری نیاز دارید باید بنابر احتیاط واجب همان ابتداء یک پنجم آن را بعنوان خمس بپردازید و اگر برای معاش خود و خانواده به آن نیاز ندارید بنابر فتوی باید خمس این سرمایه را بپردازید و سودی که بانک می پردازد قبل از تصرف در آن ، بنابر احتیاط واجب یک پنجم آنرا به سادات فقیر به قصد مافی الذمه بدهید و اگر چیزی از چهار پنجم این سود تا سال خمسی باقی ماند و صرف در مخارج زندگی نشد واجب است خمس آن را بپردازید.
آیتالله سیستانی: گرفتن وام با بهره حرام است و فرقى بین وام بانکى و غیر بانکى نیست
نظر آیت الله سید علی سیستانی از مراجع عظام تقلید در این خصوص بدین شرح است؛
گرفتن وام با بهره حرام است و فرقى بین وام بانکى و غیر بانکى نیست، بله در خصوص بانک های حکومتی یا مشترک، اگر پرداخت مبلغ بر اساس معامله ای باشد که به حسب موازین فقهی صحیح باشد باید به مقتضای آن ملتزم شد و الا ماذون در تصرف در مال نمی باشید و اگر بر اساس معامله ای نباشد می توانید مبلغ را به عنوان مجهول المالک بردارید و آن را از سوی معظم له قرض حساب کنید. قرض كردن از بانكها خصوصي، با شرط پرداخت بيش از مبلغ قرض شده، ربا و حرام است و اگر شخصي به اين شكل قرض كند، اصل قرض صحيح و شرط باطل است و پرداخت و گرفتن مبلغ اضافه به عنوان وفاي به شرط حرام است. قرض گرفتن از بانكهاي دولتي، به شرط پرداخت سود، جايز نيست؛ زيرا ربا است و در آن تفاوتي ميان گذاشتن رهن و نگذاشتن آن نيست، و اگر كسي با اين شرط از بانك دولتي قرض كند، قرض و شرط آن، هر دو باطل است، زيرا بانك مالك اموال خود نيست تا آنها را به تمليك قرض گيرنده درآورد.
آیتالله شبیری زنجانی: حقوق کارمندان بانکهای ربوی هم حرام است
«آیت الله سید موسی شبیری زنجانی» یکی دیگر از مراجع تقلید در این زمینه عنوان کرده است: این مرجع تقلید همچنین وضعیت حقوق کارمندان بانک های ربوی را در پاسخ به استفتایی بیان کرد.
سؤال: آیا حقوق و مزایای کارمندان بانک که متصدی معاملههای ربوی هستند، اشکال دارد؟
پاسخ: اگر متصدی فعل حرامی همچون اخذ ربا و جریمه دیرکرد و ... شوند یا سبب قریب آن باشند، حقوقشان حرام است.
** آیتالله جوادی آملی: حقوق کارمندان بانکهایِ ربوی، حرام است
«آیتالله عبدالله جوادی آملی» نیز درباره ربوی بودن عملکرد و اقدامات برخی بانک ها نیز اظهار کرد: «ملت بدون ثروت مادی فقیر بوده و ستون فقرات او شکسته است؛ اکنون این ثروتها در بانکهای ربوی جمعآوری شده، در صورتی که ظرفیتهای بسیاری در نقاط مختلف کشور نیازمند این سرمایههاست. حقوق کارمندان بانکهای ربوی حرام است، زیرا حقوق حلال در برابر کار حلال گرفته میشود.»
آیت الله جوادی آملی که به عنوان یکی از بزرگترین منتقدان سیستم بانکداری شناخته می شود و بارها به موضوع ربوی بودن برهی فعالیت ها در بانک ها تحت عنوان بانکداری اسلامی اعتراض کرده است؛ در جایی گفته که «دشمن درونی ما غده سرطانی رباست؛ خداوند صریحاً در قرآن فرمود گزینه نظامی من در مقابل ربا روی میز است؛ ربا این چنین است اما بسیاری این را باور نکردند.»
سخنرانی همراه با بغض و اشک وی در کلاس درس خارج که بازتاب های گستردهای داشت؛ هنوز از یادها نرفته است. این مرجع تقلید بر این عقیده است که «ما وقتی که بدانیم خطر چیست و کدام خطر ما را تهدید میکند آنگاه با هوشیاری بیشتری میتوانیم عمل کنیم.
این مرجع تقلید ادامه داده: «ما یک دشمن بیرونی داریم گاهی عربدهای میکشد که بعضیها میترسند در حالیکه در واقع هیچ هراسی از دشمن بیرونی نیست. الآن همین آمریکا وقتی میگوید گزینه نظامی روی میز من است ممکن است برخی بترسند! اما تجربه نشان داد هیچ کاری از آمریکا ساخته نیست. در جنگ هشت ساله آمریکا همه تلاش و کوشش خود را به کار بست اما هیچ کاری پیش نبرد. وقتی برای ملتی ثابت شود حضور در جبهه برای او عبادت است با همه وجود در صحنه حضور مییابد و کاری از دشمن ساخته نیست.»
وی با تأکید بر لزوم اصلاح نظام پولی و بانکی کشور خاطرنشان کرده که در مقابل آن دشمن بیرونی که کاری هم از او ساخته نیست؛ یک دشمن درونی نیز وجود دارد و آن غده سرطانی رباست.
** آیتالله مکارم شیرازی: بانکها قانون بانکداری اسلامی را دور میزنند
آیتالله مکارم شیرازی دیگر مرجع تقلیدی است که گفته: «در دنیای امروز بانکداری اسلامی، وجود بانک یک ضرورت است و اساسا بدون بانک نمیتوان مبادلات و فعالیتهای بزرگ اقتصادی کرد و زندگی بدون بانک بسیار سخت است.
وی عنوان کرده که «بانکداری از غرب به کشور آمده و ما از غرب پیروی کردیم؛ باید بانکداری را اصلاح و اسلامی کنیم؛ هر کاری میکنیم از طرف دیگر بوی غرب میدهد، خیلی کار میخواهد تا بانکداری تبدیل به اسلامی شود. نکته مهم اجرای بانکداری اسلامی است، بانکها گوش به بانکداری اسلامی نمیدهند؛ هرچه میگوییم به قانون بانکداری اسلامی عمل کنید گوش نمیکنند، این مسئله را بارها تذکر دادیم، ولی عملی نشد. مسئولین برخی بانکها میخواهند درآمد بیشتر داشته باشند و مقید به بانکداری اسلامی نیستند.»
این مرجع تقلید یادآوری کرده که «مشکل دیگر دور زدن قانون بانکداری اسلامی است، بانکها به بهانههای مختلف کلاه درست میکنند و قانون را دور میزنند.مشکل اصلی در اجرای قانون است، باید به مردم آموزش داد، وگرنه روی کاغذ قانون درست کنیم ارزشی ندارد، باید هم قانون اصلاح شود هم ضمانت اجرایی داشته باشد تا شاهد برچیده شدن مشکلات در حوزه بانکداری شویم. ریشه اصلی بانک از غرب آمده و ما میخواهیم اصلاح کنیم، ولی میبینیم جای دیگر خراب میشود.»
وی گفته که «سود بانکی در کشورهای غربی بین ۴ تا ۶ درصد است؛ اما در بانکداری اسلامی تا ۲۸ درصد از مردم سود میگیرند و اخیرا یکی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی اعلام کرده که تا ۳۵ درصد هم سود گرفته میشود؛ آن هم در قالب عقود شرعیه.
آیت الله مکارم شیرازی اضافه کرده که «برخی خیال میکنند که مشکل بانکداری امروز ما فقط جریمه و دیرکرد است؛ ولی در اصل با مشکلات بسیاری روبه روست؛ امروز بخش بسیاری از مطالبات بانکها از سرمایهداران است و متاسفانه تسهیلات کلان در اختیار آنان قرار داده شده و طبعا کارخانههای متوسط و ضعیفتر از دریافت تسهیلات جا ماندهاند. یکی از درآمدهای بانکها، حساب جاری مردم است که از این پول، به دیگران وام داده شده و سود ۲۵ تا ۳۰ درصدی گرفته میشود و درآمد آن در جیب بانک قرار میگیرد؛ در حالی که اصل پول برای مردم بوده است.»
** آیتالله نوری همدانی: بانکها رباخواری میکنند
مثلا، آیتالله نوری همدانی در سخنانی درباره ربا در فعالیتهای بانکی تاکید کرده: «ربا، گناه کبیرهای است که در اسلام حرام است. اگر در مقابل یک قرض، پول بیشتری گرفته شود، حرام و ربا است و متأسفانه این کار در بانکهای ما انجام میشود.
وی با اشاره به اینکه گرفتن زیادی فقط در یک مورد مجاز است، تصریح کرد: اگر در هنگام قرض و به عنوان شرط ضمن عقد توافق شود که اگر تا فلان تاریخ آورده نشود، باید فلان مقدار جریمه دهد، مشکلی نیست و باید پرداخت شود؛ اما در بانکها از این موضوع سوءاستفاده شده و در قراردادهای خود آوردهاند که اگر یک ماه دیر شود، فلان مقدار؛ اگر یک ماه و پنج روز دیر شود، فلان مقدار و ...؛ که در این صورت این جریمهها را روی بدهی افراد کشیده و برای آن جریمه نیز مجدد جریمه دریافت میکنند که این مسائل، ربا است.
این استاد حوزه بیان کرد: جریمه را فقط یک مرتبه میتوان دریافت کرد؛ نه اینکه برای آن مدلهای گوناگون ساخته و روی جریمه نیز مجددا جریمه دریافت کنند. بارها در پاسخ به نامهها نوشتهایم که جریمه برای أداء دین رباست، اما متاسفانه به این احکام الهی عمل نمیشود. »
وی عنوان کرده که «اگر وام در ضمن عقد شرط شود، ربا نیست؛ اما از این سوء استفاده کردهاند و برای آن زمان درست کردند، این مسأله ربا را تقویت میکند و حرام است، ما در گذشته هرچه درباره ربا گفتیم اثر نکرد و برای ما ننگ است که در جمهوری اسلامی بانکها به این سمت حرکت کنندچون ربا از مباحث بسیار فسادانگیز است، لذا باید اقدامی کرد و راهکاری ارائه داد تا ربا پیش نیاید.»
** آیتالله علویگرگانی: برخی بانکها ربای آشکار میگیرند
آیتالله علوی گرگانی نیز یکی دیگر از مراجعی است که در این باره اظهارات صریح داشته است. او اظهار کرد: اگر اقتصاد اسلامی میخواهد صورت گیرد، باید منابع مأخذه اصلی اصلاح شود، چون در غیر اینصورت بیفایده است؛ یک منبع اولیه اصلی امور مالی کشور عبارت از بانکها و ... خواهد بود، چراکه تا بانک اصلاح نشوند، جامعه درست نخواهد شد، چون بنیه جامعه روی امور مالی میگردد و تا پولی در جامعه نباشد، حرکتی اتفاق نمیافتد.
وی اظهار کرد: همانطور که انسان احتیاج به انرژی دارد تا از وجود آن بهرهمند شود، جامعه بشری نیز تا زمانی که مال نداشته باشد پیش نمیرود، اما باید دید خوراک این جامعه مالی چطور بوده و موردپسند خدا، پیامبر و ائمه معصومین(ع) است یا خیر؟
این مرجع تقلید بیان کرد: مقام معظم رهبری میخواهند کشور در چارچوب اسلام و دین پیش برود که برای تحقق آن باید وضع ادارات درست شود؛ ببینید چقدر در ادارات زیرمیزی رد میشود؟ آیا این درست است؟ در کشور اسلامی باید زیرمیزی باشد؟ چه وقت میشود فرمایش رهبری را عملی کنیم؟
** آیتالله سبحانی: گرفتن دیرکردِ وام «رباخواری» است
«آیتالله جعفر سبحانی» نیز اظهار کرده: «مسأله دیرکرد وام، نگرانکننده است و قالب استفتائات مردم در همین رابطه است و نشان میدهد جامعه از این بابت دچار خسران شده که موجب ناراحتی بوده و لازم است فکری برای حل این مشکل کرد.
وی گفت: موضوع چک هم یکی دیگر از مشکلات جامعه است و آمارهای زندانیان نشان از این حقیقت است، سعی کنید به کسانی که توان پرداخت وام را دارند و از عهده داشتن چک برمیآیند، وام و چک دهید. تا میتوانید کاری کنید تا جامعه از لحاظ اقتصادی و مسائل دیگر کمتر دچار مشکل شود. در عقود شرعی باید رضایت طرفین لحاظ شود و طوری نباشد که یک طرف ضرر و دیگری بهره فراوان گیرش بیاید.»
این مرجع تقلید عنوان کرده که «موضوع اخذ دیرکرد از نظر اسلام حرام است و به نوعی ربا محسوب میشود و متأسفانه مشکل آن در کشور هنوز حل نشده است.»
همانطور که در این گزارش اشاره شده است، مراجع عظام تقلید انتقادات جدی نسبت به سیستم بانکی دارند و به اتفاق بخشی از اقدامات بانکها در مورد میزان اخذ سود، دریافت جریمه دیر کرد و ... را جزو موارد خلاف شرع و مصداق ربا می دانند و آن را حرام اعلام کرده اند، اما همچنان بسیاری از بانک ها رویه سابق خود را ادامه داده و گویا قصد ندارد پس از گذشت حدود 40 سال از انقلاب اسلامی سیستم بانکداری را از حالت فعلی به سیستم بانکداری اسلامی تغییر دهند.
** نه مزایای بانکداری غربی را داریم و نه بانکداری اسلامی را
این رویه باعث شده که به قول یکی از مراجع تقلید «آیت الله مکارم شیرازی» با توجه به اینکه ما بانک و بانکداری را از کشورهای غربی اقتباس کرده ایم، نه مزیت های بانکداری اسلامی را داشته باشیم و نه مزایای بانکداری غربی را. به نظر می رسد مراجع محترم تقلید که حتما مقلدان آنها در یکی از بانک های مورد اشاره حساب بانکی دارند و در این سیستم بانکی نقل و انتقالات مالی شان را انجام می دهند؛ جدی تر وارد شده و برای مقابله با بانکداری همراه با ربا و رباخواری بانک ها فتوا بدهند و توصیه را کنار بگذارند.
تابناک را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید
نظرات بینندگان
بطور کلی وضعیت اسلامی بودن ونبودن بانک ها وسود بانکی وعملیات بانکی را با سئوال وجواب ساده نمی توان پاسخ داد.نیاز به بررسی بسیار جامع اقتصادی اجتماعی هر جامعه است.من در حال نوشتن مطلبی کلی بودم که بخش کوچکی از ان ناگهانی وبه اشتباه رسال گردید. لذا ان مطالب را دوباره نمی اورم.اینکه ربا از نظر شرعی حرام است شکی نیست.من میخواهم اینجا سئوال مهم دیگری مطرح کنم. ایا کاهش ارزش پول کاغذی که مسئولیت حفظ وتکثیر وکنترل ارزش ان بعهده دولت اسلامی است شرعی است؟من امروز صد تومان دارم که فرضا معادل یک سکه طلا است وفردا همین صد تومان معادل سه چهرم سکه طلا است. این یک چهرم سکه طلای مرا که خورده است ایا این شرعی است؟بطور کلی تورم به تصور من که کاره ای نیستم در یک جامعه اسلامی غیر شرعی است..اگر ما تورم را به صفر برسانیم وهزینه عملیات بانکی را از مشتریان بانک اخذ کنیم بگونهای که بانک یک عملیات اقتصادی داشته باشد وهزینه های جاری وسرمایه ای خود را از هزینه عملیات بانکی حاصل کند مطمئنا سود بانکی ربا است.به تصور من در جمهوری اسلامی تورم بیشتر غیر شرعی است تا سود بانکی با پول کاغذی.این سئوال اساسی است که سود بانکی باعث تورم است یاتورم باعث سود بانکی. مطمئنا درروی هم موثرند.ابتدا باید بانک ها را اصلاح کرد وسعی در دریافت هزینه های بانکی از کار بران عملیات بانکی دریافت نمود. بانک واحدی است با نیروی انسانی تقریبا بالا. با توجه به غیر ماشینی بودن عملیات بانکی ایران هزینه های پرسنلی عملیات بانکی بالاست. از طرف دیگر بانک با پول کاغذی کار میکند وسرمایه خودش وذخیره های مردم با تورم کاهش مییابد. لذا به نوعی با دریافت سود وپرداخت سودسعی در بالانس ان با مسکوکات طلا وغیره مینماید.البته همواره چنین نیست.مردم با ذخیره پول در بانک با توجه به تورم متضررند و وام گیرنده با دریافت وپرداخت سود پول
با توجه به تورم منتفع است.شما امروز خانه ای میخرید ووامی اخذ میکنید وپس از مدتی ماهیانه اصل مبلغ وسود را پرداخت میکنید. پس از ان مدت منزل شما چند برابر ارزش دارد و در این پریود اجاره سکونت ویا دریافت از مستاجر هم سود بیشتری عاید میکند وپرداخت شما حتی بااحتساب سود بسیار بسیار پائین است.به تصور من زمانیکه شخصی متعهد میشود قرضی را که بصورت اسلامی دریافت کرده درزمان خاصی پرداخت نماید وانرا پرداخت نمیکند شخص وسازمان قرض دهنده متضرر است که باید به نوعی جبران شود.این وظیفه دادگاه اسلامی است که حکم کند عمدا بوده است ومستوجب پرداخت غرامت است یاخیر در اثر استضعاف است که دولت اسلامی مسئول ان است . چانچه دادگاه اسلامی حکم به عمدی بودن ان کند وغرامتی تعیین نماید ان شرعی است.در صورت غیر عمدی بودن دولت اسلامی باید خسارت را جبران کند.بانک یک موسسه اقتصادی خدماتی مالی است. مانند هر موسسه خدماتی دیگری باید هزینه های خود را تامین وحفظ سرمایه کند. لذا هرگونه اشکال سود پول را نمیتوان به بانک نسبت داد.عوامل اقتصادی واجتماعی دیگر بسیار بسیار بیشتر از بانک در مورد سود پول وتورم موثرند.
بحث در مورد بانک وربا وبانک اسلامی گسترده تر از ان است که بتوان با یک فتوا در مورد ان با سئوالی بسیار کلی به نتیجه وتصمیم گیری رسید.اینکه ربادر اسلام حرام است شکی نیست واینکه مشارکت در تجارت وتولید وتقسیم سود ازاد است انهم شکی نست واینکه پول امروزی اسکناسی رایج با پول سکه ای مضروب از طلا ونقره ومس تفاوت اساسی دارند واینکه وظیفه بانک ها در اقتصادامروز پیچیده تر از دریافت وپرداخت پول و وام وسرمایه گذاری است بازهم شکی نیست.لذا نمی توان با یک سئوال وجواب ساده در بحثی پیچیده اقتصادی وارد شد..باید ابتدا بانک و پول کاغذی وعملیات بانکی ونحوه در امد وحفظ سرمایه بانکی با توجه به هزینه ها وحفظ سرمایه ها ی خود ومردم را بصورت مختصربررسی کرد.
خوب اگه ما با سکه طلا و نقره داد و ستد بکنیم ارزش واقعی داره وگرنه پول کاغذی و اعتباری خودش یه کالا هست که قیمتش بالا و پایین میشه. مسئله اینه که به جای اینکه طلا مبنای ارزش گذاری پول کاغذی بشه، اون پول کاغذی اعتبار طلا به حساب میاد.
واقعا بانک های کشورهای دیگه اسلامی تر از سیستم بانکی ماهستن واقعا چرا باید اینطور باشه درحالیکه اینجا اسمش کشور اسلامی هستش...
خب این چه کاریه، خود آقایان مراجع تقلید بیایند یک بانک اسلامی بدون ربا درست کنند. خدا را شکر همه آنها از آنچنان توانمندی و قدرت اقتصادی برخوردار هستند که بتوانند با کمک هم یک بانک تاسیس کنند، یک بانک بزنند و نشان بدهند که بانک داری اسلامی چگونه است.
تو اين مملكت همه اش شده رقص باكلمات وشعار!!! دوصد كفته نيم كرىار نيست !!! همه در همه موارد خوى رو عقل كل ميدونن !!! برخلاف دنياحركت ميكنيم !!! هرجي براي جهانيان مهمه ودرسته ما قبول نداريم !!! هر سال وماه با كلمات مشغول ميشيم !!! وبا سرعت حال عقب كرد وسقوط در همه جوانب!!!كسي شك داره به امار روتوش شده داخلي مراجعه كنه حتي امار هاي داخلي كه خبلي دستكاري ميشن اوضاع قمر در عقرب رو نشون ميده !!! فساد بيكاري جنايت ورشد اقتصادي رتبه جهاني درخشونت واعتبار !!!
این قال و قیل برای اینه که یه عده از آقا زاده ها میخوان وان بگیرن سود هم ندن وگرنه تولید بهانست.
به نظر من تکلیف مراجع محترم تقلید در این مقوله و شاید مقوله های دیگر اجتماعی فراتر از فتوی و توصیه است.
لایک مگه میشه با وسی وه به جنگ خدا میره سکوت کرد؟ا
با سلام
شما باید سیستم را درست کنید که یکی از آنها بانک است.
شما اقتصاد سیاست و سایر مواردی را که یک حکومت نرمال و عادی برای اداره مملکت نیاز دارد تامین بکن همه چیز درست می شود.
مطلبی که من نوشتم عین واقعیت بود و متعجبم کجای مطلب من توهین امیز بود که نذاشتی
یادش بخیر. اون قدیما شاهان کوچکترین خطایی می کردن فتوی پشت فتوی صادر میشد طوری که حتی در یه مورد زن یکی از شاهان هم به خاطر فتوی جلوی شوهر شاهش ایستاد.
ساختار بانک ها بر اساس ربا خواریست و با این روند هر روز کشور پولش بی ارزشتر و فقیرتر از روزهای قبل خواهد بود
ساختار بازار کشور شده دلالی و ربا خواری
مراجع محترم . پول قرضی مال همسایه به همسایه و فامیل به فامیل هست اما در بانک پولم ممکن هست به کسی پرداخت شود که هم خانه را میسازد هم اجاره میدهد با یک تغییر اقتصادی هم ملکش قیمت بالا میرود و هم هر سال اجاره را بالا میبرد اما سپرده گذار همیشه در ضرر میکند که نمیشناسم اصلا بحث اخلاقی نیست
ببخشيد علما و مراجع نظري راجع به جريمه ديركرد ماليات اداره دارايي ندارند؟؟ يا دوبرابر شدن جرايم رانندگي؟؟!!
ماشالله
ماشا الله
چقدر نظر دهنده و کارشناس داریم.
داداش فتوای ربا سالهاپیش صادر شده است.
وای برما
ما ربا گرفتیم و انها دادند.
ماهم شریک جرمیم و مستوجب عذاب.
من فکرمی کنم این گرفتاریهایی که الان داریم همان عذابیست که در قران وعده داده بودند.
ولی از یه طرف دیگر.
کی من انسان میشوم؟
بنظر بنده نياز به هيچ فتوايي نداريم ،دنبال چه ميگرديد؟ خداوند متعال تكليف را روشن كرده ،، وحلل البيع و حرم الربا،،،كلاه سر همديگر نگذاريم،
(تابناک عزیز ، تایید و انتشار دهید)
بانکها در برابر معضل لیزینگ بسیاااااااار مطلوم است
(بانک)وام میگیرید 10میلیون بعد5سال 17 میلیون برمیگردانید(10+6)
(لیزینگ) 10 میلیون بعد از 12 ماه 16 میلیون باید برگردانید ؟؟؟؟؟
7میلیون در 5سال ربا است
یا
6میلیون در 12 ماه ؟؟؟؟؟؟؟
واحد پول اسلام درهم و دینار طلا و نقره است ولی در دنیای کنونی از جنس کاغذ چاپی که هزینه چاپ خودش در بعضی مواقع از ارزش نوشته رویش بیشتر است و در بهترین حالت اعداد و ارقام واهی موجودی عابر بانکها است که پشتوانه آن طلا و نقره و یا کالا و... نیست. در شرایط فعلی اگر وامها و سپرده ها بر اساس هموزن قیمت طلای جهانی در هر لحظه محاسبه شود و بانکها به کارمزد قانع باشند مشکل ربا حل می شود.البته باید کم کم فاتحه واحد فعلی پول کشور را خواند و به جای مالیات من در آوردی همان زکات طلا و نقره و... را از سرمایه داران گرفت و اقتصاد اسلامی را شروع کرد.
بهترین راه حلاینست که نقدینگی مردم هر ظانچه هست از فردا باطل و صفر اعلام شود و یک واحد پول جدید تعریف شود ...
یعنی هر کسی که پول نقد و حساب بانکی و ... داره همه اش صفر ... و بدون هیچ اعتباری ...
اینجوری میشه به جنگ این نقدینگی رفت ...
راه دیگه بستن مالیات تصاعدی بر روی مستقلات و دارائی های منقول و غیر منقول بصورت سالیانه ( نه اینکه فقط در زمان معامله ).
و راه دیگه نرخ واقعی ارز ، یعنی فردا اعلام کنند که هر دلار صد هزار تومنه ( 100 هزار تومن !! ) که نرخ واقعی دلار هم در اصل همینه .. با این حجم از نقدینگی احمقانه تو دست مردم...
ممنونم
افرادی که تورم را برای توجیح رباخوری عنوان میکنند توجه داشته باشند از عوامل موثر در ایجاد تورم همان نزول خوری است و این را بگویم تا به دین متمسک نشویم ، که در اصول اقبالی در آحاد افراد و جامعه دیده نمیشود ، شرایط در همه امور در سراشیبی سقوط و نقصان خواهد بود البته برای مدعیانی مثل ما بیش از مردمان دیگر از دنیا.
یعنی چی
یه سرچ میکردی بعد مطلب مینوشتی
امام خمینی (ره):
گرفتن بهره پول جایز نیست.
مرحوم حضرت آیت الله العظمی بهجت (ره):
سود سپرده ربا و حرام است؛ مگر با معامله شرعیه در قبال سود معین. به این صورت که با سود یک معامله شرعیه انجام دهد، مثلاً یک خودکار را از بانک بخرند به مبلغ سود، به شرط آن که بانک فلان مبلغ وام به او پرداخت کند، مانعی ندارد.
حضرت آیت الله العظمی خامنهای (مدظله العالی):
عملیات بانکی که به تصویب مجلس شورای اسلامی و تأیید شورای محترم نگهبان رسیده، اشکال ندارد.
مرحوم حضرت آیت الله العظمی خویی (ره):
گذاشتن پول در بانک دولتی یا غیردولتی به شرط انتفاع چه به عنوان بهره باشد یا غیر آن حرام است ولی بدون شرط و قرار به طوری که اگر به او ندهند مطالبه نخواهد کرد جایز است ولو بداند که نفعی عاید او خواهد شد بلکه به امید نفع هم باشد حرام نیست و اگر بانک دولتی باشد آن نفعی که به هر طور به او داده می شود باید برای جواز تصرّف و اصلاح آن رجوع به حاکم شرع یا وکیل او نماید بلکه اصل پول خود را هم که پس می گیرد چون حکم مجهول المالک را دارد باید در آن هم رجوع به حاکم شرع یا وکیل آن کند که ما اجازه داده ایم به شرط آنکه در حرام صرف نکند و زیادی آن را در آخر سال تخمیس کند.
حضرت آیت الله العظمی سیستانی (مدظله العالی):
اگر پرداخت مبلغ بر اساس معامله ای باشد که به حسب موازین فقهی صحیح باشد و احتمال عمل به آن معاملات در حق بانک ها داده شود، اشکال ندارد و تصرف در کلّ ارباح حاصله مجاز است مثل سائر معاملات مشروعی که با اموال دولتی صورت می گیرد.
حضرت آیت الله العظمی صافی گلپایگانی (مدظله العالی):
اگر پرداخت سود تحت عنوان یکی از معاملات شرعی با مراعات شرایط شرعی آن باشد، مانعی ندارد والا جایز نیست.
مرحوم حضرت آیت الله العظمی فاضل لنکرانی (ره):
اگر کاملاً طبق ضوابط و مقرّرات بانکی عمل شود، اشکال ندارد.
حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی (مدظله العالی):
با توجه به اینکه سپرده ها به عنوان مضاربه گذارده می شود، سود مضاربه اشکالی ندارد.
حضرت آیت الله العظمی نوری همدانی (مد ظله العالی):
اگر متصدیان بانک ها را وکیل کنند که از آن پول ها در فعالیت های اقتصادی به کار گرفته شود و مبلغی از منافع را به صاحبان پول بدهند، مانعی ندارد.
این همه مراجع فتوا دادن ولی کیه گوش کنه؟؟
همانطور که در متن گزارش آمده این قانون سال ۶۲ تصویب ، یعنی ۳۵ سال پیش، اگر قرار به اصلاح و رفع معایب بود بعد از حداکثر ده سال این کار باید انجام میشد. خدایی چه اتفاقی افتاده که اعتراض ها زیاد شده؟
فتوی بدن. به نظرشما ، آقایون حرف گوش میکنن
سود در حد تورم ربا نیست چون در واقع کاهش ارزش پول را جبران میکند. تمام این هیاهو بخاطر جریمه نشدن و پس ندادن وام های کلانی است که آقازاده ها و بازاریان و صاحبان صنعت صاحب نفوذ گرفته اند
بنده به راننده تاکسی هستم بدلیل خرابی ماشین چند قط وام مسکن که تو حاشیه شهر خریدم عقب افتاد دیگه نتونستم پرداخت کنم الان شده ۷ میلیون معوقه میگم چقد باید بپردازم بانک میگه ۱۱ میلیون ۴ میلیون جریمه تازه بخشودگی جرائم اومده رفتم میگن۲ درصد جریمه ۴ میلیونی رو میبخشیم تازه اگه کلشو پرداخت کنی میگم مراجع گفتن حرامه میگن به مراجع بگو بیان برات پرداخت کنن.من ۱۸ میلیون وام گرفتم الان باید بالای ۴۰ تومن پس بدم خدا وکیلی سودی گرفته بودم تا الان تصفیه شده بود.دار و ندار من هم همین خونه تو حاشیه شهره که هر روز تهدید میکنن که حراجش میکنن
تابناک چرا نظرات را یک طرفه منتشر می کنید؟آیا منفعتی در این برنامه دارید؟
عمده افرادی در بانک ها سپرده گذاری میکنند افراد ضعیف مالی، مسن و مشابه اینها هستند و زندگی خود را با همین سود می گذرانند. در مقابل عمده دریافت کنندگان وام صاحبان واحد های تجاری هستند که خواهان توسعه کسب و کارشان میباشند . از این منظر هم موضوع را ببینید . برای مثال در خانواده ما کودک یتیمی وجود دارد که 200 میلیون تومان دیه پدر مرحومش را دریافت کرده . به نظر شما ، ولی این کودک این مبلغ را کجا سرمایه گذاری کند تا هم امورات کودک به خوبی بگذرد هم در آینده شبه ای برای کسی پیش نیاید؟
خواهر من از یکی از بانک های خصوصی 44 میلیون وام گرفت تا الان حدود 80 میلیون قسط داده هنوزم 20 میلیون بدهکاره. اقساط رو با تاخیر پرداخته است. جریمه های 30 درصدی. این اگر ربوی نیست پس چیه. اگر ربوی بودن مبارزه با خداست پس چرا مبارزه جهادی با آن نمی شود. سکوت برای چیست. ایا مراجع و مسوولین فقط با تذکر می توانند رفع مسولیت کنند.
تابناک میشه گزارش تهیه کنی چرا تولید پراید علما حرام نکردند ؟مگه غیر از اینکه ارابه مرگ تو جاده های بیرون شهر ؟
جدا از ربا بودن بانك ها مسئله مهمتري وجود دارد سودي كه بانك ها به سپرده گزاران مي دهند وجود خارجي ندارد بلكه خلق پول مجازي است كه اگر اينترنت نبود بايد تعداد زيادي را براي چاپ كردن اين پول ها استخدام مي كردند اين نقدينگي زياد بعلت همين پول مجازي است كه عملا وجود ندارد البته تمام اين اتفاق ها تقصير دولت نيست بلكه خود ما مردم هم شريك جرم هستيم كه پول ها را به خاطر سود بدون كار كردن در بانك ها سپرده گزاري مي كنيم.
بنظر بنده مراجع دیگه اون نفوذ و قدرت قبل را ندارن ، فتوا شون هم کارساز نخواهد بود
ملت بدبخت که کجا گیر افتادند.همه چیزبرای اقا زادهها ازجمله وام دکل چاه نفت خود نفت وام های بلاعوض ناقابل3000000000000حلال برای مردم فقیر حرام
به نظر می رسه اکثر مخالفت ها با ربا حرفه و در عمل موافق این کار هستند در این جامعه انتقاد کوچک از بعضی افراد امکان پذیر نیست ولی جنگ با خدا و رسول مجاز است.فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ فَأْذَنُواْ بِحَرْبٍ مِّنَ اللّهِ وَرَسُولِهِ وَإِن تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُوسُ أَمْوَالِكُمْ لاَ تَظْلِمُونَ وَلاَ تُظْلَمُونَ.
تابناک اگر جرات داری این کامنت را منتشر کن.
احسنت به سایت تابناک عالی بود این مطلبتان امیدوارم روزی ریشه ربا و نزول خواری بساطش از این مملکت جمع شود
این قوانین مال 1400 سال پیش وشرایط آنزمان است .برای اقتصاد امروز فکر امروزی نیا ز است.
بعضی از حرفهای دلم رو اول نوشتم ولی بعد پاک کردم چون می دونستم پخش نمی کنید ولی ... آیا بی ارزش کردن پولمان که پس انداز یه عده بی چاره که نمی دانند با این پول کم په تجارتی کنند و مجبورند توی بانک بگذارند ... آیا حلال است یا حرام ... یه آقایی که کارمند بازنشسته است میگفت که تنها دارایی من ده میلیون تومان است که توی بانک گذاشتم که یه سودی بدهد ... الان که دیگه اون هم سودی نداره و هر وقت نیاز دارم باید از اصل پولم در بیارم و لی کسی که میلیارد ها تومان داره ... مثل من بی جاره نمی شود .
واقعا فکر میکنید فتوا بدن کسی پول رو نمیذاره بانک؟ یا بانک ها ورشکست نمیشن؟ اقتصاد بیماره
مراجع مگر برای پرداخت مالیات فتوایی داده اند، خیلی از آنها آن را هنوز شرعی نمی دانند! مسلما باید مراجع هم نظر بدهند اما مگر مرجعی که اقتصاد هم بلد باشد داریم؟ این بحث اقتصادی است و شرعا نباید در بحث غیر تخصصی وارد شوند.
جسارتا اگر اول حد و حدود فرهنگ ایرانی و اسلامی بودنمونو مشخص کنیم.تکلیف برخوردمون با خیلی از پدید ه های اجتماعی معلوم میشه.متاسفانه باید اعتراف کرد جنگ تحمیلی هم مانع رشد اقتصادی و هم مانع بستر سازی تعریف فرهنگ اسلامی ایرانی شد.و پس از ان هم مسؤلین کاملا در این زمینه مقطعی سلیقه ای و کوتاهی کردند و بعضا یا اکثرا منافع حزبی و فردی رو دنبال کردند.بانکداری هم جزء مفعولان این موضوعه گرچه بجز فرهنگ بانکداری پول مسلما تابع شرایط اقتصادی و سیاسی فضای پیرامونشم هست که همه اگاهیییییم
تابناک ! شعار بی محتوی نده !
معترضین فعلی سود کسانی هستند که ( با دلار هزار تومانی ) وام دریافت کرده و آن را تبدیل به دلار نموده و از ایران خارج کرده اند . حالا حاضر نیستند نه اصل و نه سود و نه جریمه دیر کرد را پرداخت کنند .
تهمت نزنید چون من معترضم ولی یک ریال هم وام نگرفتم
یه سوالی که هست اینکه تو کشور ما تورم حداقل ۱۵ درصد خیلی تایین کنندست رو سودهای بانکی. چون اگه وامی ۳ ساله باشه سال سوم ارزش پولی از سال اولی که گرفتی نزدیک ۴۰ درصد کمتره. پس شاید نشه به راحتی گفت چرا مثلا برای وام های بیشتر از ۳ سال وامی که بانک میده ۲۵ درصد سود میگیره درسته؟
به نظرم وام های یک ساله باید ۸ درصد و دو ساله مثلا ۱۵ درصد و ... باشه
من با نحوه وام دادن بانک ها بیشتر مشکل دارم تا ربا بودنش. چون مگه اصلا وام میدن به ملت. یه طوری رفتار میکنن که شما اصلا برای شروع هر کاری عمرا بتونی وامی بگیری که بدردت بخوره چه تولید باشه چه بخوای مغازه بزنی. اول اینو حل کنیم بعد بریم سراغ بغیش
امامان همه مشغول كار كشاورزى بودندامروزه همه مردم كار مى كننند بجز برخى افراد خاص!!!!!!!!!!!!
من عضویک شرکت تعاونی تولیدی دریک منطقه محروم هستم،اموال منقول وغیرمنقول شرکت درسال1392بابت مطالبات معوقه توسط یک بانک دولتی به مزایده گذاشته شدوتمامی اموال بانرخ پایه مزایده به بانک واگذارگردیدومیلغ350میلیون تومان بابت مازادمزایده بانک به شرکت بدهکارشد،وازآن تاریخ بانک هیچگونه عملی درموردتسویه حساب باشرکت انجام نداده وانتقال اجرایی راهم درخواست نکرده وطبق گفته مدیرواحداجرای ثبت منطقه تازمانیکه بانک مازادراواریزنکندانتقال اجرایی انجام نمیشودوکلیه اموال منقول وغیرمنقول شرکت هم دربازداشت بانک باقی میمانند،به بازرسی بانک مربوطه شکایت کردیم نتیجه نداد،به اداره رسیدگی به شکایات بانک مرکزی شکایت کردیم نتیجه نداد،تمامی مدارک مستندموجوداست،حالاشماقضاوت کنیدآیااین بانکداری اسلامی میباشد؟
چرا سهم اینا را نمیدن
تابناک عزیز ! این کسانی که دم از حذف ربا می زنند ، بر حسب مورد نظراتشان تغییر می کند . وجداناً زمان احمدی نژاد که شب می خوابیدی صبح پا می شدی قیمت ها 20% بالا رفته بود کدام از این آقایونی که تو ستون نظرات اظهار نظر کرده اند حاصر بودند بدون سود پول قرض بدهند . این دوستان منظورشان از حذف سود ، موقع وام گرفتن است نه وام دادن !!! یعنی پول مفت به آقایون بدهند که بروند دلار و طلا ذخیره کنند و به نان و نوایی برسند .
حرام خدا تا ابد حرام است در همه زمانها
چرا دستگاه عریض و طویل حوزه های علمیه با این همه متخصص طرحی جهت جایگزینی با بانکهای ربوی که قابلیت اجرا در دنیای امروز داشته باشد ارایه نمی دهند تا در مجامع علمی مورد بحث قرار گیرد وپخته شده و در عمل مورد استفاده قرار گیرد
اقایون شرکت الیاف مصنوعی ایران چقدر دیگه باید بسته باشه خسته شدیم این دیگه چه سهمی هست این چه شرکتی هست که توی بورس هست وقتی یه شرکت بعد از چندین ماه صورت وضعیت نمی تونه بده چطور توی بورس هست سرمایه ما در این سهم چی مشه چقدر دیگه نماد باید بسته باشد چقدررررررررررررررر زودتر یه خبری از سهم بدهید با چه اعتمادی ما باید در بورس سرمایه بگذاریم هر روز هم با یک کشور مشکل پیدا می کنید و هر روز یه جا ما رو تهدید به جنگ می کنه تا کیییییییییییییییییییییییی
اونقدرکلک شرعی دارن و توافقنامه الکی بین بانک و مشتری امضا می کنند تا حلال بشه
نظر شما
سایت تابناک از انتشار نظرات حاوی توهین و افترا و نوشته شده با حروف لاتین (فینگیلیش) معذور است.