معرفی اقتصاد انرژی

مباحث مرتبط با انرژي و تاثير آن بر اقتصاد جهاني نخستين بار در سال‌هاي بحران نفتي دهه 1970 در جهان مطرح شد، اما پيشنهاد اين رشته به عنوان يك حوزه‌ي علمي ميان رشته‌اي به قرن نوزدهم باز مي‌گردد. در سال 1865 ميلادي ، اقتصاد‌دان انگليسي به نام "جي‌ونز" (Jevons) در كتاب خود تحت عنوان « معماي ذغال سنگ » نگراني خود را از كاهش محتوم ذخاير ذغال سنگ اظهار داشت. در آن زمان با اختراع موتور بخار، ذغال سنگ به قلب تپنده صنعتي شدن در انگلستان و ساير كشورهاي اروپايي تبديل شده بود. بنابراين نگراني "جي‌ونز" حداقل تا زماني كه نفت به عنوان يك حامل انرژي جديد و جايگزين قدرتمند ذغال سنگ مطرح نشده بود، بي اساس نبود. 

"هاتلينگ" از پيشگامان اقتصاد انرژي و اقتصاد منابع طبيعي، توانست با يك كار علمي مهم از مباني اقتصادي، روش جامعي براي استخراج مسير قيمت منابع طبيعي پايان‌پذير ابداع كند. اين روش كه امروزه به نام وي، "قاعده هاتلينگ" خوانده مي‌شود را مي‌توان نخستين پيوند ميان علم اقتصاد و مباحث انرژي و بنابراين نقطه آغاز رشته اقتصاد انرژي دانست. 

امروزه، اهميت انرژي و آثار آن بر كسي پوشيده نيست. واقعيت اين است كه انرژي توانسته است در همه ابعاد زندگي انسان‌ها، از نيازهاي اوليه گرفته تا سياست‌، توسعه و حتي فرهنگ به نوعي وارد ‌شود. بنابراين ارائه تعريفي دقيق از اقتصاد انرژي به مثابه يك رشته علمي آسان نيست. زيست شناسي را مي‌توان علم مطالعه موجودات زنده ناميد. به همين روال نجوم، ستاره شناسي، فيزيك، زمين شناسي و ساير علوم پايه را نيز مي‌توان تعريف و قلمرو آنان را تحديد نمود. اما در مورد علوم اجتماعي همچون اقتصاد، علوم سياسي و جامعه شناسي كار كمي دشوارتر مي‌شود، چراكه موضوع اين علوم انسان‌ها هستند و معرفي يك رشته علمي با عبارت «شناخت انسان‌ها» بيش از اينكه كمكي به درك موضوع كند، گمراه كننده است. 

اقتصاد انرژي به عنوان يك رشته علمي ـ يا بهتر است بگوييم يك حوزه علمي ميان رشته‌اي ـ شناخته مي‌شود و اشتراكاتي با علوم پايه ( زمين شناسي، مهندسي انرژي، فيزيك و ... ) و با علوم اجتماعي ( بيش از همه اقتصاد و پس از آن علوم سياسي، جامعه شناسي، حقوق و ... ) دارد. بنابراين وسيع‌تر از آن است كه بتوان آن را به يك تعريف كوتاه محدود كرد. به همين دليل است كه تعاريفي چون «علم مطالعه منابع و مصارف انرژي» و امثال آن نمي‌توانند همه ابعاد اين رشته را تبيين نمايند. بنابراين براي شناخت بهتر اين رشته علمي در ابتدا ضرورتي است محورهاي اصلي آن را برشماريم. آنچه واضح است،اين رشته بيشترين ارتباط را با علم اقتصاد دارد و از ميان حوزه‌هاي مختلف علوم اقتصادي، مباحث ذيل بيشترين كاربرد را در اين رشته دارند: اقتصاد خرد ، اقتصاد كلان ، اقتصاد منابع طبيعي ، اقتصاد سنجي و تجارت بين الملل.