تبیین شگفتانگیز ملاصدرا از معاد؛
راز جاودانگی انسان/ آیا بعد از مرگ، همان بدن برمیگردد؟
تصور کنید یک روز از خودتان بپرسید: «بعد از مرگ چه اتفاقی برای من میافتد؟ آیا واقعاً دوباره زنده میشوم؟ اگر بله، با همین بدن؟ یا فقط روحم باقی میماند؟» این سؤالها از هزاران سال پیش ذهن انسانها را مشغول کرده و در همه ادیان بزرگ، بهویژه اسلام، به آن پاسخ داده شده است.

به گزارش تابتاک، در قرآن و روایات اسلامی به صراحت از «معاد جسمانی» سخن گفته شده؛ یعنی روز قیامت نه فقط روح، بلکه بدن هم برمیگردد و انسان با همین هویت خودش دوباره زنده میشود. اما وقتی پای عقل و فلسفه به میان میآید، برخی میگویند: «چطور ممکن است بدنی که خاک شده و ذراتش پراکنده شده، دوباره جمع شود و همان شخص قبلی شود؟» این سؤالها باعث شده که قرنها بحث و جدل میان فیلسوفان، متکلمان و دانشمندان دینی شکل بگیرد و گاهی حتی به نظر برسد که عقل و دین با هم سازگار نیستند.
یک فیلسوف بزرگ ایرانی به نام ملاصدرا (صدرالمتألهین) در قرن یازدهم هجری، با یک ایده هوشمندانه و کاملاً عقلی توانسته این مشکل را حل کند؛ آن هم بدون اینکه با آیات قرآن و روایات مخالفتی داشته باشد. او میگوید انسان از ابتدا یک حقیقت واحد است که از مراحل مادی شروع میشود و کمکم تکامل پیدا میکند تا به مرتبه روحانی برسد. به زبان ساده: روح ما از دل همین بدن و با تکامل تدریجی آن به وجود میآید، نه اینکه یک دفعه از جایی دیگر بیاید و به بدن بچسبد.
***
ذاتگرایی فلسفی Philosophical Essentialism دیدگاهی است که میگوید هر موجود، ویژگیهای ذاتی و تغییرناپذیری دارد که هویت و ماهیت او را تعریف میکنند. با مبنای ذاتگرایی در تبیین شبهات الهیاتی از جمله معاد جسمانی میتوان بهره برد. یکی از چالشهای الهیاتی که تا کنون نیز محل بحث و آراء مختلف قرار دارد، بحث معاد و نحوه تطبیق ان با آیات و روایات است.
تا کنون متفکران و فلاسفه، در مباحث فلسفی با تکیه بر مباحث عقلی و فلسفی محض، به تبیین روشنی دست نیافتهاند. اما میتوان از جهتگیری برخی از فلاسفه و برخی مبانی فلسفی بهره برد و تبیینی امروزی و قابل فهم و فارغ از متون دینی ارائه داد، به نحوی که نه تنها با این متون در تضاد نباشد، بلکه موافق نیز باشد.
در واقع اگر فلسفه با مبانی معرفت شناسی دقیق و بر پایه بدیهیات عقلی استوار باشد، رسالت فلسفه چیزی جز رسیدن به یقین و تطابق با واقع نیست. علاوه بر اینکه اصل دین و ضرورت آن را نیز میتوان به نحو عقلی محض اثبات کرد.
اما در بحث معاد جسمانی صدرا معتقد است که نفس در ابتدای پیدایش و در اولین مرحلهای که بر ماده اضافه میشود صورت جسمانی است و در ابتدای پیدایش خود صورت عقلی یعنی موجود مجرد نیست، زیرا محال است که از صورت عقلی مجرد و مادة جسمانی بدون استکمالات جوهری، نوع انسانی حاصل شود. (بنابر ذات عالم ماده، هر موجودی ذات و ماهیت مختص به خود دارد و در اثر کمال تدریجی واجد آثار مختص به خود میشود.).
بنابراین صدرا معتقد است که نفس در ابتدای پیدایش خود صورت واحدی از موجودات همین عالم مادی است، تنها تفاوت او با دیگر صور موجودات این عالم آن است که در نفس، استعداد سلوک تدریجی به سوی عالم ملکوت وجود دارد. بنابراین نفس نیز در آغاز حدوث، جسمانی وهمراه عالم ماده با جوهرخود در حرکت بوده و جزء این مجموعة متحرک است.
ملاصدرا تأکید میکند که نفس جسمانیه الحدوث است نه به این معنی که در آغاز پیدایش خود هم نفس است و هم جسم، بلکه به این معنی که نفس از جسم حادث شده است، یعنی جسم مراحلی از تکامل را میتواند سپری کند.
به عبارت دیگر، نفس محصول تحول و تکامل جسم است، لذا حرکت جوهری به عنوان مقوم حدوث نفس، نحوة تکامل آن را از پستترین مراحل آن، که صورت نوعیه است، تا عالیترین مراحل آن که تعقل میباشد، توجیه مینماید و قدم نفس و حدوث روحانی آن نیز لازم نمیآید.

بنابراین صدرا چنین تصویری از حرکت کمالی انسان ترسیم میکند: جسم با تکامل صرفا مادی خود واجد قدرت آگاهی میشود و سپس به مرتبه تجرد دست مییابد و پس از مرگ به تجرد محض میرسد؛ و بر اساس نظر او معاد را جسمانی میداند، اما با بدن مثالی. نه با بدن عنصری مادی دنیا؛ بنابراین اعاده معدوم هم لازم نمیآید؛ و نفس و بدن بعینه در معاد شرکت دارد!
به طوریکه هویت انسان همواره به صورت اوست و این صورت در مراحل مختلف حیات انسان، ویژگی همان مرحله را دارد؛ بنابراین میتوان استنباط کرد که انسان یک حقیقت واحده است با ویژگی ادراک که این ادراک در طی مراتب مختلف حیات و تکامل او صورت ویژهای پیدا میکند.
در حالیکه اگر نفس و بدن را دو حقیقت جدا بدانیم، باید قایل به حدوث دفعی نفس شویم و در اینصورت به موانع بسیاری در تبیین معاد برمیخوریم که تنها چالشها را بی پایان ساخته و همواره به دوری و تضاد عقل و وحی منتهی میشود.
در پایان، باز هم بر این نکته تاکید میکنم که در صورت اخذ یک مبنای عقلی بدیهی، میتوان گامی به سوی آشتی فلسفه و دین گشود.
طیبه خسروی/دکتری فلسفه و کلام اسلامی
نظر شما چیست ؟
تابناک را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید
نظرات بینندگان
نظریه حرکت جوهری از اساس اشتباهه و فارابی و ابن سیناو ملاصدرا در این مورد به بیراهه رفتن!
خدای بزرگ سکون و بی حرکتی را دوست نمی دارد و هر وقت لازم بداند تغییرات لازم را می دهد یا چیزی نو پیدید می آورد.
مسیحیان قرون وسطی هم میگن عقل نمیتونه ما رو به حقیقت و یقین برسونه، در حالیکه، اعتقاد به خدا به طور غیرعقلی، حرکت در جهل هست. من خودم چنین خدای غیر عقلانیای رو نمیپرستم. بنابراین در درجه اول خدا و بقیه عقاید باید با عقل اثبات بشن..
ا
اگر عقل اشتباه میکند، پس قرآن رو با چی قبول کنیم؟ خدا رو با قرآن قبول کنیم؟ مثل مسیحیت قرون وسطی
هر فردی طبق رفتار و اعمالش، ظهوری در معاد دارد. اما در هر حال جنس بدن دنیوی با معاد اخروی فرق دارد.
جاودانگی نه تنها هستی بلکه کل هستی در فلسفه اثبات میشه.
پاسخ بسیار روشن است و در قرآن جواب این سئوال داده شده. آنوقت که خدای بزرگ به ابراهیم گفت چند مرغ را سر ببر و باهم مخلوط کن و بعد بر سر تپه های مختلف بگذار تا ببینی خدای بزرگ آنها را با وجود پراکنده شدن چگونه زنده می گرداند.
اما در رستاخیز اسنان با همین بدن در پیشگاه خداوند حاضر می شود. اما تغییراتی دارد مثلاً در بهشت انسان دیگر دفعی ندارد و هر چه میخورد جذب می شود و نیز دیگر جنسیت معنی ندارد و هر دو جنس تنها دارای اندامی متفاوتند بدون اینکه زاد و ولدی داشته باشند تنها از اندامهای جنسی بعنوان لذت صرف استفاده می کنند. در جهنم جهنمیان تلاش می کنند از درخت زقوم بخورند تا به خیال خود خودکشی نمایند اما چنین اتفاقی هرگز رخ نخواهد داد!
برای انسان مرگ معنی ندارد! تنها گذر از یک مرحله به مرحله دیگری است. چه کافر باشد و چه مؤمن! اما جزایشان باهم فرق دارد. هر چند خدای بزرگ انسان را طوری طراحی کرده که تصور نماید وقتی می میرد بدان معنی است که نابود می شود که البته این یک امتحان الهی است!
چه ربطی دارد . در مقاله گفته به صورت جسم مثال ..
کی گفته انسان جاودانه است.
شاید ملاصدرا خیلی هم ملا نباشد.
حالا چه اهمیتی داره خودتون رو ناراحت نکنید عزیزان
سلام. چیزی که با اطمینان میشود گفت این بدن عنصری دنیوی نمیتواند به عرصه محسر و قیامت و در بهشت و جهنم داخل شود چون ظرفیت و طاقت ان اوضاع راندارد.این بدن در این70 تا 80 سال عمراین دنیا نمیتواند تحمل کند و هر روز یک عیبی پیدا میکند چطور میتواند عمر ابدی لذت بهشت و حرارت اتش را تحمل کند.خداوندی که ما را برای بقا ابدی افریده بدن اصلی هم خلق کرده که همان نفس انسان است که الان هم همراه و فرمانده بدن عنصری است مانند انسانی که بر مرکبی سوار است.
ورود افراد زیر کارشناسی ارشد ممنوع
در اینجا فلاسفه مشغول بحث هستند، لطفا اگرسوادتان نمی کشد وارد نشوید. داره به جاهای باریک می کشه.
ادبیات فلسفه اینطوریه ؟پس باطلید
عقل نمی تواند مبنا باشد. ممکنه اشتباه کند.
ما با وحدت وجود فعلا کاری نداریم. هر چند میشه تبیینی کاملا عقلی و دینی از اون ارایه داد. بیشتر مسلمانان عالم خدا رو جسمانی کردن و به موجودی مجرد و عقلی ایمان ندارند. که این در زندگی روزمره و عبادت و توسل آنها . مشهود هست. علاوه بر اینکه اسپینوزا و خیلی از فلاسفه موحد نیز بر وحدت وجود هستند. و من هیچ تعصبی به صدرا ندارم و جاهایی منتقد او نیز هستم..
فلسفه با مبانی دقیق و بر پایه یقینیات عقلی به ما یقین میده.
این نشر تظر صدرا نیست، و صرفا یک نظری بر حرکت جوهری است تا با اون بهتر از ذاتگرایی استفاده کنم. و شاید این حرکت جوهری یکی از بهترین نظریات صدرا باشه.برخلاف برخی از نظریاتش که میتونه رد بشه.
بر اساس حرکت جوهری، و یا حرکت ذاتی عالم، نفخت فیه من روحی در عالم ماده تفاق میافته و باید ببینیم که روح به چه معناست و آیا تناقضی با این تناقضی با این تبیین دارد یا نه ما گفتیم که انسان موجودی هستش که ویژگیش ادراک هست با همین ویژگی تکامل پیدا میکنه.
بدین معنی که بر اساس انتخاب خوب و بد و درکش از از خوب و بد کامل پیدا میکند حالا این ویژگی رو خدا هم داره یعنی خداوند هم موجودی هست که بر اساس علمش عمل میکنه بنابراین خداوند این ویژگی خودش رو به انسان هم داده پس تبیین ما از نحوه معاد تناقضی با این آیه ندارد.
در درجه اول باید گفت که خود نفخت فیه من روحی، کاملا در دنیا و در مراحل تکامل انسان اتفاق میفتد، و در درجه دوم، باید دید معنی روح آیا تناقضی با ویژگی ذاتی انسان که همان ادراک است دارد یا نه؟!
روح به حقیقت وجود انسان که قابلیت ادراک و تعقل است، اشاره دارد. انسان تنها موجودی است که بر مبنای درک خوب و بد و استدلال عقلی مبتنی بر اختیار عمل میکند. و خداوند نیز بر مبنای درک خوب و بد عمل میکند. خداوند خیر محض است، جون علم مطلق است.
دیدگاه خود را بنویسید
سایت تابناک از انتشار نظرات حاوی توهین و افترا و نوشته شده با حروف لاتین (فینگیلیش) معذور است.