انفجار نقدینگی و چاپ پول در سال جنگی/ جهش ۶۱.۵ درصدی پایه پولی چه پیامی دارد؟

کارنامه بانک مرکزی در مهار نقدینگی و کنترل پایه پولی در سال ۱۴۰۴ را به سختی می‌توان موفق ارزیابی کرد. سالی که بخش عمده آن تحت مدیریت محمدرضا فرزین سپری شد، در نهایت با جهش محسوس در متغیرهای پولی به پایان رسید؛ جهشی که پیامد طبیعی آن می‌تواند در ماه‌های پیش‌رو به شکل فشار بیشتر بر تورم، افزایش قیمت‌ها و کاهش قدرت خرید مردم خود را نشان دهد.

به گزارش سرویس اقتصادی تابناک؛ بر اساس تازه‌ترین آمار بانک مرکزی از متغیرهای عمده پولی و اعتباری، حجم نقدینگی در پایان سال ۱۴۰۴ به بیش از ۱۵ هزار و ۵۸۱ هزار میلیارد تومان رسیده است. این رقم نسبت به پایان سال قبل، رشدی معادل ۵۳.۳ درصد را نشان می‌دهد؛ نرخی که در مقایسه با رشد ۲۹.۱ درصدی نقدینگی در پایان سال ۱۴۰۳، به‌مراتب بالاتر و هشداردهنده‌تر است. به بیان ساده، فقط در طول یک سال گذشته بیش از ۵ هزار و ۴۰۰ هزار میلیارد تومان نقدینگی جدید وارد اقتصاد شده است؛ عددی بسیار بزرگ که نمی‌توان نسبت به آثار آن بی‌تفاوت بود.

نقدینگی از دو بخش اصلی تشکیل می‌شود: «پول» و «شبه‌پول». در پایان سال گذشته، از مجموع نقدینگی ثبت‌شده، حدود ۳ هزار و ۹۹۴ هزار میلیارد تومان معادل ۲۵.۶ درصد به پول اختصاص داشته است؛ یعنی اسکناس، مسکوک و سپرده‌های دیداری که نقدشوندگی بالایی دارند. در مقابل، ۱۱ هزار و ۵۸۶ هزار میلیارد تومان، معادل ۷۴.۴ درصد نیز شبه‌پول بوده که شامل انواع سپرده‌های مدت‌دار و قرض‌الحسنه می‌شود. هرچند ترکیب نقدینگی همچنان بیشتر به سمت شبه‌پول متمایل است، اما اصل ماجرا در سرعت رشد کل نقدینگی نهفته است؛ رشدی که خود نشانه‌ای از انبساط شدید پولی در اقتصاد است.

با این حال، بخش نگران‌کننده‌تر ماجرا به پایه پولی بازمی‌گردد؛ همان چیزی که در ادبیات اقتصادی از آن با عنوان «پول پرقدرت» یاد می‌شود. پایه پولی در پایان سال ۱۴۰۴ با رشد ۶۱.۵ درصدی به بیش از ۲ هزار و ۱۹۵ هزار میلیارد تومان رسیده است. برای درک بزرگی این عدد کافی است بدانیم رشد پایه پولی در پایان سال ۱۴۰۳ حدود ۲۴.۵ درصد بود. بنابراین، در فاصله تنها یک سال، آهنگ رشد این شاخص به شکلی کم‌سابقه افزایش یافته است.

اهمیت این موضوع از آنجا بیشتر می‌شود که پایه پولی، منشأ اصلی خلق نقدینگی جدید در اقتصاد است. هر واحد افزایش در پایه پولی، از طریق شبکه بانکی و ضریب فزاینده پولی، چند برابر شده و در نهایت به رشد بیشتر نقدینگی منجر می‌شود. به همین دلیل، وقتی پایه پولی با چنین سرعتی بالا می‌رود، باید انتظار داشت اثر آن با یک فاصله زمانی در تورم عمومی نمایان شود.

بررسی روندهای تاریخی نیز نشان می‌دهد رشد ۶۱.۵ درصدی پایه پولی در سال گذشته یک اتفاق معمولی نبوده است. طبق داده‌های موجود، در ۵۲ سال گذشته تنها در سال‌های ۱۳۵۳ و ۱۳۵۷ چنین نرخ رشدی ثبت شده و اکنون سال ۱۴۰۴ نیز در همان سطح قرار گرفته است. این مقایسه تاریخی به‌خوبی نشان می‌دهد که اقتصاد ایران با یک وضعیت استثنایی و نگران‌کننده روبه‌رو بوده است.

در عمل، رقم ۲ هزار و ۱۹۵ همتی پایه پولی به این معناست که بانک مرکزی طی ۱۲ ماه سال گذشته حدود ۸۳۶ هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان پول پرقدرت جدید (چاپ پول) وارد اقتصاد کرده است. بخشی از این افزایش، طبق اظهارات اخیر وزیر اقتصاد، به استقراض مستقیم دولت از بانک مرکزی در هفته‌های پایانی سال مربوط می‌شود. به گفته مدنی‌زاده، حدود ۱۰۰ هزار میلیارد تومان از این پایه پولی تنها در سه هفته پایانی سال و در روزهای جنگ، از محل استقراض مستقیم دولت از بانک مرکزی ایجاد شده است.

اهمیت این عدد زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم همین ۱۰۰ هزار میلیارد تومان، با در نظر گرفتن ضریب فزاینده پولی، می‌تواند در نهایت بیش از ۷۰۰ هزار میلیارد تومان به نقدینگی کشور اضافه کند. به بیان دیگر، حتی اگر این استقراض در ظاهر محدود به نظر برسد، اثر نهایی آن بر حجم پول در اقتصاد بسیار بزرگ‌تر خواهد بود؛ موضوعی که می‌تواند به تشدید تورم در ماه‌های آینده منجر شود.

در مجموع، آمارهای رسمی نشان می‌دهد سال ۱۴۰۴ از منظر سیاست پولی، سالی سخت و نگران‌کننده بوده است. رشد شدید نقدینگی و پایه پولی، آن هم در شرایطی که اقتصاد همچنان با تورم مزمن دست‌وپنجه نرم می‌کند، زنگ خطر جدی برای سال ۱۴۰۵ است. اگر بانک مرکزی و دولت نتوانند در ماه‌های آینده انضباط پولی را به اقتصاد بازگردانند، آثار این رشد سنگین پولی به احتمال زیاد در قالب موج‌های تازه تورمی، بیش از پیش بر معیشت مردم فشار خواهد آورد.