چالشهای «اصلاح الگوی مصرف» در امور مذهبی
دکتر حسن دادخواه

در متون اسلامي به واژگاني مانند قناعت، اقتصاد، اسراف و تبذير برمي خوريم که مسلمانان را به مصرف اندک و بهره برداري بهينه از داشتهها فرا ميخواند و ريخت و پاش کنندگان منابع را «برادران شيطان» مينامد.
متاسفانه مساله مصرف به اندازه نياز و بهرهبرداري بجا از منابع، مانند ديگر آموزههاي گرانسنگ اسلامي، به سبب تنبلي فکري ما، مورد کنکاش و بازتوليد قرار نگرفته و جزييات آن همراه با دگرگونيهاي جامعه، روشن نگرديده است.
ناگفته نماند که موضوع مصرف برابر با نياز و بهرهبرداري بجا از منابع (يا همان زهد)، امروزه با دستهاي از آداب وسنتهاي مذهبي، که در سراسر تاريخ، آرام آرام، به مسلمات ديني ما تبديل شده؛ در تقابل قرار گرفته است. چنان که اصلاح الگوي مصرف، خواهي نخواهي موجب ميشود تا بخشي از رفتار، سنت و آداب مذهبي را کنار بگذاريم و در دستهاي از کنشها به آنچه که تا کنون «غربي»اش ميخواندهايم؛ نزديک شويم.
به همين جهت نذر غذا وتوزيع آن ميان فقيران، به عنوان يک آموزه ديني مورد پذيرش مردم قرار گرفت. ولي امروز، نداشتن مسکن، عدم دسترسي به بهداشت و درمان، نداشتن امکانات آموزشي و مانند آن از مصداقهاي فقر به حساب ميآيد. بنا براين، کارکرد نذورات در شرايط کنوني و صرفا به شکل سنتي آن، فاقد اثربخشي است.
افزون براين، امروز نذورات معمولا ميان اطرافيان که نيازي به وعده غذايي ندارند؛ توزيع ميگردد. براين پايه، نذورات، نوعي هدر دادن منابع است و بايد در شکل اجراي آن تجديد نظر شود.
2- افطاريهاي ماه رمضان: ماه رمضان به جهت خودداري از خوردن و آشاميدن در ساعات روز، بهترين فرصت براي صرفه جويي و نشانهاي از لزوم کم مصرف کردن است. ولي متاسفانه مصارف غذايي در اين ماه بيشتر ميشود. پرخوري در ساعات مجاز خوردن وپختن خوراکيهاي رنگارنگ ودادن افطاري به غير نيازمندان، خود نوعي اتلاف منابع است.
3- تعطيلات مذهبي: تعطيل کردن روزهاي ولادت وشهادت امامان معصوم به منظور بزرگداشت ايشان؛ که منجر به ايجاد وقفه در امور اداري، آموزشي و اقتصادي در جوامع اسلامي ميگردد، ميتواند نمونهاي از ضايع کردن منابع و عدم استفاده از امکانات باشد. آيا به راستي دست کشيدن از کار و نشستن در خانه، موجب شادي و رضايت آن امامان ميگردد؟ آيا با تعطيل نبودن ادارات و برگزاري يک مراسم مختصر در محل کار و در مدارس يا دانشگاهها امکان بزرگداشت آن بزرگان بهتر فراهم نميآيد؟
4- برگزاري تجمعات و ايراد سخنراني: با توجه به گسترش رسانههاي ديداري، شنيداري و نوشتاري و فراهم شدن امکان دسترسي مردم به اطلاعات و از سوي ديگر بالا رفتن تعداد افراد با سواد، به نظر ميآيد که شيوه سنتي ايجاد ارتباط با مردم واطلاع رساني به آنان، کارکرد خود را از دست داده است. امروز ديگر نيازي به تجمع براي نشان دادن «وحدت، حمايت و قدرت» نيست. در ادبيات سياسي، امروز شيوهها و معيارهاي ديگري براي اندازه گيري ميزان اقبال مردم، تعريف شده است. بنا بر اين به نظر ميرسد که صرف کردن هزاران نفر – ساعت از سرمايه مردم در تجمعات، نوعي نابودي منابع به شمار ميآيد.
5- ساختن مساجد، حسينيهها و تکيههاي اضافي : يکي از افتخارات جوامع اسلامي ومسلمانان از گذشتههاي دور اين بوده است که براي انجام عبادت، زيبا ترين مساجد را ميساختند و بهترين مناطق را به آن اختصاص ميدادند. اين مساجد، امروز بخشي از تمدن و تاريخ کهن مسلمانان به شمار ميآيند. متاسفانه در بسياري موارد، امروزه ساختن مساجد، حسينيه و تکيه نه از سر نياز بلکه از روي رقابتهاي محلهاي است. به گونهاي که در يک محله کوچک شاهد ساختن چند مسجد وحسينيه هستيم که به جهت نداشتن بودجه کافي نيمه کاره ماندهاند و در همان حال زيبا هم نيستند. جالب آن که در طول سال تنها در ماههاي ويژهاي مورد استفاده قرار گرفته و در بسياري مواقع بي استفاده ميمانند.
**** **** ***
چالشهاي «اصلاح الگوي مصرف» در امور مذهبي
بخش دوم
1- موضوع اصلاح الگوي مصرف، دامنه گستردهاي دارد و بررسي عميق وکامل آن نيازمند تخصص وتجربه ميباشد. از ميان نمام زمينه وشاخههاي آن، به لحاظ برجستگي وفراگيري، اصلاح الگوي مصرف در حاملان انرژي، بيش از ديگر موارد خود نمايي ميکند ولي يافتن موارد پراهميت ديگر ودرهمان حال از ياد رفته، دور از دسترس نيست ورسالت اهل قلم وبه ويژه دانشگاهيان وحوزويان اين است که موارد فراموش شده را ازکنج تاريکي به صحنه روشنايي بياورند.
2- اصلاح الگوي مصرف درامورمذهبي، از موارد فراموش شده است وبه لحاظ درگير شدن با سنتها وباورهاي فرهنگي ومذهبي مردم، بسيار حساس ميباشد.از ياد نبريم که شکل کنوني دستهاي از اين باورها ورفتارها، مورد رضايت بلکه حمايت طيفي از افراد تاثير گذار جامعه است وآنان، طبيعي است که دربرابر هر اصلاحي که اعتباراجتماعي ايشان را تهديد کند؛ پايداري ازخود نشان دهند.
3- بيان لزوم اصلاح الگوي مصرف درامورمذهبي وطرح مساله ويادآوري برخي موارد آن، نياز مند هيچ تخصص علمي نيست.افراد با تخصصهاي گوناگون يا افراد بدون تخصص دانشگاهي نيز حق دارند ومي توانند به طرح موضوع وبيان اهميت آن بپردازند. گرچه رسيدگي ويافتن راه حلها، نيازمند بررسي همه جانبه، شجاعت و دانش لازم است.
4- جاي شگفتي است که برخي افراد ورود دانشگاهيان به مسائل مذهبي وخرده گيري آنان از پارهاي رفتارها وسنتهاي مذهبي مردم ونشان دادن پيشنهاد براي اثر بخش کردن آن سنتها را نميپذيرند ولي به خود اجازه ميدهند تا در هر موضوعي ورود کنند. نيک روشن است که امورديني مانند همه امورفرهنگي و اجتماعي ديگر، در حوزه علوم انساني – اجتماعي ميگنجد وابراز دغدغه وبيان حساسيت وآسيب شناسي آن، بخشي از وظايف و رسالت دانشگاهيان ميباشد.
5- متاسفانه، برخي افراد تاثيرگذار، در فرايند ايجاد ارتباط علمي با مردم، عادت کردهاند که مردم را هميشه مخاطبان بدهکار وتاييد کننده فرض کنند و امکان واحتمال خرده گيري از موضوعات ونشان دادن پيشنهاد از سوي آنان را منتفي انگاشتهاند. ازسوي ديگر خود نيز حاضر نيستند ونمي خواهند تا مسئوليتي را در راستاي اصلاح امور برعهده گيرند وبدهکار مردم شوند.
6- لزوم بازتوليد و بازنگري در برخي رفتارها و باورهاي مذهبي، حرف تازهاي نيست وخوشبختانه به لحاظ بازبودن حوزهانديشه ورزي در جوامع اسلامي؛ از پيشينه درازي برخورداراست. در تاريخ تحول انديشه ديني، انديشمنداني بودهاند که سخن تازه گفته ومورد اعتراض قرار گرفتهاند ولي امروز، تنها نام ايشان است که زيوروزينت بخش تاريخ انديشههاي ديني است وهمه معترفند که بالندگي دين پي آمد کوششهاي آنان بوده است.
7- همه به ياد داريم که تا دو دهه پيش، براي نمونه قمه زني، رواج گسترده و آشکاري داشت ولي فرهنگ سازي وممانعتهاي حکومتي ويافتن جايگزين براي آن ( اهداي خون)، آن رفتارنادرست را که درقالب سنت ديني انجام ميشد؛ منسوخ نمود.
هدف کلي اينجانب از نوشتن مقاله بيان دغدغه، ابراز حساسيت، کوشش براي طرح يک موضوع فراموش شده، اصلاح برخي رفتارهاي ديني، اثربخش کردن زحمات وهدايت کردن هزينهها در راستاي اعتلاي دين بوده است.
دکتر حسن دادخواه ـ دانشيار دانشگاه
تابناک را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید
نظرات بینندگان
بنام خدا وباسلام
ضمن تشكراز نويسنده محترم جناب دادخواه وهمه سروراني كه درذيل مقاله اظهار نظرنموده اند وباتاسف ازبعضي اظهارات بدور ازمنطق وغير كارشناسي ونسنجيده درموضوعي كه نويسنده پپيشاپيش درخواست اظهار نظر وپيشنهاد نموده است نكاتي را معروض ميدارم:
1-درمورد نذورات استدلال صحيح است اما در نتيجه گيري بايد تجديد نظر نموديعني بايد محل مصرف را اصلاح نمودكما اينكه در سيره امام حسن(عليه السلام)نيز اينرا ميبينيم كه فقرا را اطعام ميفرمودند درحاليكه در اغلب سفره هاي نذري فقرا جايي ندارند.
2-در مورد تجمعات مقداري افراط شده وخلط مبحث همانگونه كه آقاي قادري نيز متذكر شدندواين بعد كه شركت درتجمعات خود موجب ياس دشمن است ودعاي جمع به استجابت نزديكترويدالله مع الجماعه وسفارش وثواب شركت درجماعا ت را مد نظر قرارنداده ايد.
3-در مورد حسينيه ها ومساجد تا اندازهايي با نظر شماموافقم ولي اينكه ساخت مساجد براي زيباييباشد غلط است ودروايات مربوط به آخر الزمان مذمت شده واز سوي ديگر كثرت مساجد خود نشانه اي ازتوحيد ويكتا پرستي است مغفول مانده واما اينكه بجاي ساخت مساجد بشتر بكوشيم نماز گزار آشنا به احكام وواقعي تربيت كنيم بنده موافقم كما اينكه درسيره گذشتگان نيز بوده كه درخت گردويي راوقف ميكرده اند براي تشويق نوجوان يا پسر بچه هايي درمساجد مكبري ميكرده اند ويادرنماز جماعت شركت مي كرده اند .
4-درمورد اينكه همه ازادند پيشنهادارايه نمايندنظر جنابعالي صحيح است چنانكه حضرت ختمي مرتبت كه گل سرسبد آفرينشند وعقل اكمل دربسياري از امور مشورت مي فرمو دند ونظر اصحاب را مي پرسيدند ويا برهمان اساس نظر ياران عمل ميفرمودند مثل جنگ احزاب وبدرو......
فبشر عبادي الذين يستمعون القول فيتبعون
خیلی خوب گفتی عینا حرفهای دل من را زدی آفرین به شما
با سلام
این خصلت ما مردم است که تا موضوعی موافق میل مانیست سریعا بدترین شکل آن را
مطرح میکنیم واین یک رفتار هیجانی وبدور از تعقل است .
عنوان می شود قمه نزن میگویند : چطور است
عاشورا عید رسمی اعلام شود
عنوان می شود همه مردم که حجت الاسلام نیستند ونمی توانند در حد آیت اله دینشان را حفظ کنند. میگویند یکدفعه دین مردم را به فلان تغییر دهید.
با کمی تفکر به عقیده من اصلاح الگوی مصرف در هر موردی لازم است تا بتوان جور دیگری به مسایل نگاه کرد
در بين صحبتهاي آقاي دكتر مي شد جملات خوبي هم يافت مثلا اين كه اكثرا نذورات به دست فقرا نمي رسد اما من در كل ايشان را سطحي ديدم
با سلام و تشكر از نظرات اقاي دكتر ايشان نظر شخصي خودشان را گفته اند مثلا در مورد افطاري اخر اگر همه فقرا را سر سفره بنشانيم كه به انها برمي خوردبعضي از افرادهم به فكر فقرا هستند هم به فكر فاميل چون بلاخره دوستان و همسايگان هم متوقع هستند0بنده خودم شخصا مخالف نذري دادن به اين صورت هستم و نذر را طوري ميده كه بدست مستحقش برسد خيلي ها هم متلك مي گويند كه شما مي توانيدچرا نذري نمي دهيد ولي من همان جواب را مي دهم كه بايد به اهلش رسيدولي واقعا وقتي كسي برايمان نذري مي اورد خوشحال مي شويم و عقيده مان بر تبرك بودن غذا به اسم اهلبيت است0در مورد تعطيليها خدا كند كسي كاركن باشد وگرنه در روزهاي غير تعطيلي چقدر خدائي كار انجام مي شود 0كلي مشكلات كارمندها مخصوصا خانمها در روزهاي تعطيل حل مي شود خدا خيرشان دهد.در مورد مساجد هم بايد بررسي شود واقعا جاهايي كه نياز است مثل ان روستائي كه ان بنده خدا گفتند در الويت قرار گيرد واگر كسي بخاطر رضاي خدا ميخواهد كار كند و مسجد بسازد به نقاط محروم رسيدگي كند 0 اگر هم براي اسم در كردن باشد كه الله واعلم0بيائيد بعضي از اسرافها را واقعا بخاطر رضاي خدا كنار بگذاريم و به بعضي از مسائل مانند حمايت از زندانيان بي گناه بپردازيم با تشكر
با سلام
استاد عزیز، جمع شدن مومنین گرد هم و برگزاری مراسم مذهبی و شنیدن وعظ از صاحبان نفس وقت تلف کردن نیست. اگر چنین بود این همه سفارش به حضور در مسجد و نماز جمعه بی معنی بود. ای کاش به جای شیفتگی بیش از حد نسبت به فناوریهای نو کمی به روح اجتماعی اسلام فکر کنیم.
در روستاي ما كه در شهر تويسركان ازدهستان خرمرود به نام روستاي (قلقل)مسجدي وجود دارد كه به علت عدم تامين بودجه كافي ونداشتن اعتبار آب باران وبرف به داخل مسجد ريخته مي شود -دستشويي ندارد-فرش ندارد اما در جاهاي ديگر آنقدر پول دارند كه چند تا چند تا مسجد مي سازند-لطفا مطلب چاپ شود شايد خيري پيدا شد كمك كرد ثواب داره به خدا
ومن یعظم شعائرالله فانها من تقوی القلوب. نویسنده محترم! مسائل را قاطی نکنید.پرهیز از اسراف باید در مسیر ایمان و تعظیم شعائر الهی باشد...
چرا سعی می کنیم مسائل را با هم قاطی کنیم؟ جای بسی تأسف دارد.
سلام
زود بروم سر اصل مطلب من با همه حرفهای جناب دکتر موافق نیستم ولی واقعیتی وجود دارد آنهم این است که ما اسراف می کنیم و نمی فهمیم در محله ما که یکی از محلههای متوسط تهران است در حال ساختن مسجدی هستند که فقط هزینه کاشی کاری سر در آن 70 میلیون تومان است به نظر شما امام زمان این مسجد را موقع ظهور طبق حدیث ویران نمی کند ؟در حالی که اهالی محل فقط در این مسجد نماز می خوانند چه دیوار آن گلی باشد چه طلا و زمرد ؟فکر کنیم دوربرمان پر است از این اسراف ها و ولخرجی ها
من زياد آدم متمكني نيستم ولي شكر خدا دستم به دهنم مي رسد. با اين وجود در ماه مبارك رمضان وقتي موقع افطار يكي از همسايه ها با روي خوش برام نذري مياره كه از نظر مادي هم ممكنه چيز قابل ذكري نباشه ولي چندان احساس شعفي به آدم دست ميده كه گويي فرشتگان از بهشت براي آدم افطاري آورده اند.
مثل اینکه بعضی ها از اصراف و حیف و میل بیت المال در ساخت مساجد و تکایا و حسینیه ها و در کل مصراف های مذهبی ( که بسیار هم زیاد شده است ) خیلی خوششان میآید که اینطور به خودشان افتاده اند ، شاید کیسه ای دوخته اند و به منافعشان تهدید وارد شده است
آقای دکتر اگر ما ظرفیت پذیرش اینگونه دیدگاهها را می داشتیم که الان اینجا نایستاده بودیم که فعلا هستیم
اونی که نمی دونه 98 درصد مردم ترکیه مسلمونند نه لائیک، بهتر بود حرفی نزنه
در شهر شاهرود مصلی نماز جمعه در محل مدرسه قلعه ساخته شد ولی اخیرا اقدام به ساخت مصلای جدید در محل گلزار شهدا کردند که با توجه به تازه ساز بودن مصلای فعلی اصلا نیازی نیست.
آقاي دكتر از شما بعيده اين حرفها چيه يه كم فكر كنيد در مورد مسائل مذهبي شما نمي توانيد نظر دهيد
جالب است بایستی کارشناسی تر مورد بررسی قرارگیرد
با سلام و تشکر از نویسنده مقاله. واقعا اظهار نظر یک انسان هموطن نیاز به اینهمه توهین دارد؟ کاستن از تعطیلات غیر ضرور و یا پیشنهاد نساختن مساجد غیرضرور مخالفت با مذهب است؟آیا نمیتوان به جای افطاری دادن به کسانی که هیچ نیازی به آن ندارند هزینه درمان یک انسان دردمند را پرداخت؟ آیا پیشنهاد اصلاح این موارد با بهره وری در ادارات و سازمانها منافات دارد؟ این بنده خدا گفته در جاهایی که نیاز نیست از روی چشم و هم چشمی مسجد نسازیم . برخی از عزیزان با بی انصافی هر چه تونستند به نویسنده توهین کردند که بیشتر به عقده گشایی شبیه است تا نقد مقاله.اصولا انسانهای به اصطلاح غربزده ،بی خیال تر از این هستند که دلسوزانه در مورد مسایل جامعه بویژه پیام رهبر معظم انقلاب مقاله بنویسند! باحترام - عبداللهی
جرات شما قابل تقدير است ادامه بدهيد
جناب اقای دکتر دادخواه؛ با سلام و عرض تبریک سال نو ؛ از مقاله بسیار جالب و مهم شما تشکر می کنم و شجاعت شما را می ستایم. افسوس می خورم که هنوز افکار منجمد و متحجر که نمی توانند این مطالب را درک کنند زیاد هستند. آیا اصلاح الگوی مصرف نباید از مومنین شروع شود؟ آیا ولیمه دادن های آنچنانی پس از بازگشت از سفر های زیارتی؛ در مراسم عروسی و حتی عزاداری ها در بسیاری از موارد اسراف و ریخت و پاش محسوب نمی شود؟
دادن آگاهی و آموزش صحیح به مردم در این زمینه ها به عهده کیست؟ از مقاله خوب شما سپاس گذارم
دیدگاه خود را بنویسید
سایت تابناک از انتشار نظرات حاوی توهین و افترا و نوشته شده با حروف لاتین (فینگیلیش) معذور است.