از اسلامآوردن در ۱۹سالگی تا تألیف کتاب درسی
حضور یک نویسنده فرانسویتبار در گروه تألیف کتابهای دینی مدارس ایران
نام «کلر (سمیه) ژوبرت» در شناسنامه کتاب «هدیههای آسمان» پایه دوم دبستان که در میان اعضای گروه تألیف دیده میشود، نکته جالب و قابل تأملی است؛ نامی که شاید در نگاه اول برای مخاطبان کتابهای درسی ایران غیرمنتظره باشد. نویسندهای متولد پاریس، پرورشیافته در خانوادهای کاتولیک و مسلمانشده در جوانی، حالا در کنار چند نویسنده و پژوهشگر ایرانی در تدوین کتاب تعلیم و تربیت اسلامی کودکان ایرانی مشارکت دارد.

به گزارش تابناک، اما ماجرای ژوبرت فقط به حضور نامش در شناسنامه یک کتاب درسی خلاصه نمیشود. او نزدیک به چهار دهه است که در ایران زندگی میکند و بخش مهمی از کارنامه ادبیاش را به داستانهایی اختصاص داده که مفاهیم دینی، اخلاقی و تربیتی را برای کودکان روایت میکنند. مسیر زندگی او، از جستوجوی دینی در فرانسه تا نوشتن به زبان فارسی، از آن دست روایتهایی است که هم برای شناخت ادبیات کودک ایران جالب است و هم برای فهم شیوههای تازهتر آموزش مفاهیم مذهبی به نسل کمسنوسال.
دختری در خانوادهای کاتولیک در پاریس
کلر ژوبرت در ۲۹ اردیبهشت ۱۳۴۰، برابر با ۱۹ مه ۱۹۶۱، در پاریس به دنیا آمد. خودش در گفتوگوهای مختلف از خانوادهای فرانسوی، تحصیلکرده و کاتولیک سخن گفته است. او فرزند نخست خانواده و تنها دختر در میان چهار فرزند بود. به گفته خودش، از کودکی به کتاب و داستان علاقه داشت و در همان سالها نسبت به شخصیت حضرت عیسی(ع) احساس علاقه و نزدیکی میکرد.
با این حال، در نوجوانی پرسشهایی درباره آموزههای مسیحیت برایش پیش آمد؛ بهویژه درباره مسئله تثلیث. ژوبرت میگوید چند سال به مطالعه و جستوجو در ادیان و مکاتب مختلف پرداخت و در همین مسیر با اسلام آشنا شد. در روایت شخصی او، انقلاب اسلامی ایران یکی از زمینههای آشناییاش با اسلام بود؛ موضوعی که کنجکاویاش را برانگیخت و او را به مطالعه بیشتر درباره این دین سوق داد.
او در ۱۹سالگی مسلمان شد. این تصمیم، به روایت خودش، نتیجه چند ماه مطالعه و پرسوجو نبود، بلکه پس از دورهای چندساله از تردیدها و جستوجوهای فکری شکل گرفت. ژوبرت در مصاحبهای با نشریه رشد، توحید اسلامی و بهرسمیتشناختن پیامبران پیشین در اسلام را از عواملی میداند که توجهش را جلب کرد.
مدتی بعد با مردی ایرانی ازدواج کرد و در سال ۱۳۶۲ به تهران آمد و در ایران ماندگار شد. بنابراین، برخلاف تصور احتمالی برخی مخاطبان، حضور او در ایران صرفاً یک اقامت کوتاه یا مأموریت فرهنگی نبوده است؛ بخش عمده زندگی بزرگسالی و تمام مسیر حرفهای نویسندگیاش در ارتباط با جامعه و زبان فارسی شکل گرفته است.
چگونه یک فرانسوی به نویسنده داستانهای فارسی کودک تبدیل شد؟
یکی از نکات جالب زندگی ژوبرت این است که با وجود علاقه دوران کودکی به نویسندگی، ورود حرفهایاش به ادبیات کودک نسبتاً دیر اتفاق افتاد. خودش در گفتوگو با مجله رشد توضیح داده که در فرانسه تصور میکرد داستاننویسی بیشتر استعدادی ذاتی است و اگر کسی از ابتدا توانایی آن را نداشته باشد، نمیتواند نویسنده شود. به همین دلیل، با وجود علاقه به نوشتن، مدتها نمیدانست از کجا باید شروع کند.
نقطه تغییر، مادر شدن بود. او پس از تولد فرزندانش با ادبیات کودک و کتابهای تصویری بیشتر آشنا شد. قصه گفتن برای فرزندانش و مواجهه با کتابهایی که متن کوتاه را با تصویر و خیال ترکیب میکردند، علاقه قدیمیاش را به مسیری حرفهای تبدیل کرد. ژوبرت در مصاحبههایش از داستانهای بنتالهدی صدر نیز بهعنوان یکی از منابع الهام خود یاد کرده است.
این تجربه برای شناخت جهان داستانی او اهمیت دارد: ژوبرت از ابتدا نویسندهای نبود که بخواهد برای کودکان متنهای آموزشی و دینی تولید کند؛ او نخست به دنیای قصه و تصویر علاقهمند شد و بعد کوشید مفاهیم مورد نظرش را در قالب داستان وارد کند. به همین دلیل، در آثارش معمولاً با شخصیتهای حیوانی، موقعیتهای روزمره، بازیهای کودکانه و اتفاقهای ساده روبهرو میشویم؛ موقعیتهایی که قرار است به یک دریافت اخلاقی یا دینی منتهی شوند.
تحصیلات او نیز با این مسیر ارتباط دارد. ژوبرت کارشناسی علوم تربیتی و کارشناسی ارشد ادبیات کودک دارد و مطالعات حوزوی را تا سطح دو پیش برده است. کنار هم قرار گرفتن این سه حوزه ــ علوم تربیتی، ادبیات کودک و مطالعات دینی ــ در شناخت انتخابهای موضوعی او اهمیت دارد. البته این ترکیب بهخودیخود تضمینکننده کیفیت ادبی آثار نیست، اما نشان میدهد فعالیتش صرفاً بر پایه علاقه شخصی یا تجربه خانوادگی پیش نرفته است.
فعالیت حرفهای و انتشار آثارش از میانه دهه ۱۳۷۰ قابل ردگیری است. در فهرست کتابهای او، «درخت سوخته» در سال ۱۳۷۵ و «نقاش چهرهها» در سال ۱۳۷۶ از آثار نخستین ثبتشدهاند. پس از آن، همکاری با ناشرانی چون کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و ناشران فعال در حوزه کتاب دینی کودک، دامنه فعالیتش را گسترش داد.
قصههایی که قرار است به جای موعظه، مفهوم دینی را منتقل کنند
بخش مهمی از کارنامه ژوبرت به داستانهایی اختصاص دارد که در آنها مفاهیم قرآنی، اخلاقی و اعتقادی به زبان کودکانه بازگو میشوند. «در جستوجوی خدا» ، «امینترین دوست» ، «دعای موش کوچولو» ، «کلوچههای خدا» ، «خداحافظ راکون پیر» ، «قصه مارمولک سبز کوچولو» و مجموعه «داستانهای تخیلی با مفاهیم قرآنی» از جمله آثار شناختهشده او هستند.
در مجموعه «داستانهای تخیلی با مفاهیم قرآنی» ، داستانهایی مانند «مسابقه کوفتهپزی» ، «آش آشتیکنان» ، «راز پاپاپا» ، «کیک امانتی» و «تازه چه خبر؟» دیده میشوند. انتخاب چنین عنوانهایی خود نکتهای قابل توجه دارد: نویسنده بهجای آنکه عنوانهایی مستقیم و خطابی درباره مفاهیم اعتقادی انتخاب کند، از موضوعاتی آشنا برای کودک استفاده میکند؛ غذا، بازی، دوستی، رقابت، کنجکاوی و روابط خانوادگی. قرار است مخاطب از دل ماجرا به مفهوم مورد نظر برسد، نه اینکه از ابتدا با یک درس اخلاقی روبهرو شود.
در معرفی رسمی برخی از این آثار در سامانه کنترل کیفیت منابع آموزشی و تربیتی رشد، محتوای دینی و تربیتی آنها توضیح داده شده است. برای نمونه، «مجموعه داستانهای شکر خدا» شامل دوازده داستان کوتاه است که هرکدام به یکی از رفتارهای خداپسندانه مانند آشتی کردن، پرهیز از دعوا و آرام کردن خشم میپردازند. این مجموعه برای دانشآموزان پایههای اول تا سوم مناسب تشخیص داده شده و در دسته منابع مرتبط با درس «هدیههای آسمان» قرار گرفته است.

کتاب «هیچیهیچی برای خدا» نیز نمونه دیگری از همین روش است. شخصیت اصلی داستان، سنجاب کوچولویی است که تصمیم میگیرد برای خدا روزه بگیرد؛ تصمیمی که حیوانات دیگر درباره توانایی او در انجامش تردید دارند. موضوعی مانند روزه، که برای کودک خردسال میتواند مفهومی انتزاعی و دشوار باشد، در قالب یک ماجرای حیوانی و قابل تصور مطرح میشود. این کتاب در کتابنامه رسمی منابع آموزشی و تربیتی دوره ابتدایی معرفی شده است.
در «عید گنجشکها» نیز روزه، بخشش، صدقه و شادی عید فطر از طریق زندگی گنجشکها و اتفاقهای داستانی روایت میشود. ژوبرت در گفتوگو با نورنیوز درباره این اثر توضیح داده که به انتقال مفاهیم دینی از مسیر قصه علاقه دارد. این شیوه در ادبیات کودک اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا کودک در سنین پایین، بیش از آنکه با استدلالهای پیچیده ارتباط برقرار کند، از طریق شخصیت، تصویر، تجربه و همذاتپنداری با داستان یاد میگیرد.
البته این روش، به معنای حذف پیام یا هدف تربیتی نیست. داستانهای ژوبرت معمولاً مقصدی مشخص دارند؛ اما تلاش میکنند آن مقصد را در دل روایت پنهان کنند. همین ویژگی، مرز میان داستان دینی و متن تبلیغی یا آموزشی مستقیم را به یکی از مسائل مهم در ارزیابی آثار او تبدیل میکند.
چرا ژوبرت به کتاب درسی رسید؟
حضور نام کلر ژوبرت در شناسنامه کتاب «هدیههای آسمان» پایه دوم دبستان، موضوعی است که باید دقیق و بدون بزرگنمایی توضیح داده شود. در نسخهای از این کتاب با شناسه ۲۰۲، نام او با صورت کاملتر «کلر (سمیه) ژوبرت» در کنار مرتضی دانشمند، عبدالکریم صالحی، سید سجاد طباطبایینژاد، محمود متوسلآرانی و مسلم ناصری آمده است. شناسنامه کتاب، این افراد را در بخش «شناسه افزوده برنامهریزی و تألیف» و با توضیح «اعضای گروه تألیف» معرفی میکند.

این نکته از دو جهت مهم است. نخست آنکه ژوبرت صرفاً نویسندهای نیست که کتابهایش در فهرست منابع پیشنهادی دانشآموزان قرار گرفته باشد؛ نامش در گروه تألیف یک کتاب درسی رسمی نیز ثبت شده است. دوم آنکه نباید از این حضور نتیجه گرفت که او بهتنهایی نویسنده کتاب «هدیههای آسمان» یا طراح اصلی برنامه درسی دینی مدارس است. پدیدآورنده رسمی کتاب، سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی است و تألیف در قالب یک گروه انجام شده است. نقش هر عضو و سهم دقیق او در نگارش درسها نیز از روی شناسنامه بهتنهایی روشن نمیشود.
از سوی دیگر، نام ژوبرت سالها پیش از این در فهرست منابع مناسب برای دانشآموزان دیده میشد. برای مثال، دفتر انتشارات و فناوری آموزشی در فهرست کتابهای مناسب، آثاری چون «مثل تو، بانوی من، فاطمه» ، «مجموعه داستانهای شکر خدا» و چند داستان دیگر او را ذیل موضوع «هدیههای آسمان» معرفی کرده است. در سامانه رشد، «مجموعه داستانهای شکر خدا» نیز بهعنوان منبع کمکآموزشی مرتبط با این درس ثبت شده است.

نویسندهای که از محدودیتهای داستان دینی حرف میزند
یکی از بخشهای جالبتر گفتوگوهای ژوبرت، نگاه انتقادی او به دشواریهای نوشتن داستان دینی برای کودک است. او در مصاحبه با مجله رشد گفته است که داستان دینی، از جهاتی دشوارتر از داستانهای معمولی است؛ زیرا نویسنده با موضوعاتی روبهروست که برای مخاطبان باورمند حرمت و حساسیت دارند. در چنین شرایطی، آزادی تخیل با ملاحظات اعتقادی و ضرورت دقت در انتقال مفهوم روبهرو میشود.
او با شعارزدگی و انتقال مستقیم پیام به کودک موافق نیست. از نگاه او، پیام باید از دل داستان بیرون بیاید و کودک فرصت داشته باشد آن را کشف کند. این رویکرد در ظاهر ساده است، اما در عمل کار آسانی نیست: اگر پیام بیش از حد پنهان شود، ممکن است مخاطب آن را دریافت نکند؛ اگر بیش از اندازه آشکار باشد، داستان به متنی پندآموز و کمکشش تبدیل میشود.
ژوبرت در همان گفتوگو درباره برخی مفاهیم دینی مانند صفات قهری خداوند، جهنم و شیطان نیز بر ضرورت توجه به ظرفیت سنی و عاطفی کودک تأکید کرده است. این نکته نشان میدهد که او مسئله ادبیات دینی را فقط انتقال مجموعهای از گزارههای اعتقادی نمیبیند؛ بلکه معتقد است باید پرسید چه مفهومی، در چه سنی و با چه زبانی به کودک عرضه شود.
او همچنین از کیفیت پایین برخی کتابهای مذهبی کودک انتقاد کرده و ضعف در داستانپردازی، تصویرگری، صفحهآرایی و چاپ را از مشکلات این حوزه دانسته است. این نقدها از آن جهت قابل توجهاند که از زبان نویسندهای بیان میشوند که خود در همین عرصه فعالیت میکند.
دو زبانه بودن؛ امتیاز یا چالش؟
ژوبرت به فارسی و فرانسوی مینویسد. این ویژگی او را در موقعیتی متفاوت از بسیاری از نویسندگان ادبیات کودک ایران قرار میدهد. او نه فقط با زبان فارسی زندگی کرده، بلکه کوشیده است ظرافتهای گفتوگوی روزمره، شوخیها و موقعیتهای آشنای خانواده ایرانی را وارد داستانهایش کند.
در عین حال، تجربه زندگی در فرانسه و آشنایی با ادبیات کودک آن کشور، احتمالاً در توجه او به کتاب تصویری و روایتهای کوتاه و موجز بیتأثیر نبوده است. خودش در گفتوگوهایش بارها از علاقهاش به ترکیب متن ساده و تصویر رنگارنگ سخن گفته است. این علاقه در آثارش نیز دیده میشود؛ کتابهایی که معمولاً برای خواندن مستقل کودک یا بلندخوانی والدین طراحی شدهاند.
از آثار فرانسوی او میتوان به «Le Secret du Potier» اشاره کرد؛ اثری که بر پایه قصهای با زمینه ایرانی شکل گرفته است. این رفتوآمد میان دو زبان، وجهی فراتر از یک زندگینامه مهاجرتی دارد: ژوبرت در ادبیات کودک، هم از تجربه فرهنگی زادگاهش بهره میگیرد و هم از موضوعات و روایتهای جامعهای که چند دهه در آن زندگی کرده است.
رابطهاش با ادبیات کودک محدود به ترجمه یا اقتباس یکطرفه از ادبیات فارسی نیست؛ او میکوشد میان دو زبان و دو تجربه فرهنگی رفتوآمد کند.
البته دو زبانه بودن بهتنهایی امتیاز ادبی محسوب نمیشود. آنچه اهمیت دارد، توانایی نویسنده در ساختن زبانی طبیعی برای کودک است؛ زبانی که نه ترجمهزده باشد و نه به دلیل تلاش برای انتقال پیام دینی، از سادگی و زندهبودن فاصله بگیرد. ارزیابی این موضوع نیازمند خواندن و مقایسه آثار اوست، نه صرفاً توجه به زندگی متفاوت نویسنده.
از داستان کودک تا مهدویت؛ دامنه موضوعات دینی او
موضوعات دینی در آثار ژوبرت به مفاهیم عمومی اخلاقی و مناسک روزمره محدود نمانده است. در سالهای اخیر، برخی آثار او به موضوعات اعتقادی مشخصتری نیز پرداختهاند. نمونه تازه آن کتاب «مثل یوسف پیامبر(ع)» است که بهمن ۱۴۰۴ از سوی انتشارات بهنشر منتشر شد. این کتاب در قالب مجموعه «مهربانترین پدر» و با استفاده از روایتی از امام صادق(ع) ، موضوع غیبت امام زمان(عج) را برای کودکان توضیح میدهد. در این اثر، شباهتهایی میان غیبت امام زمان و دوری حضرت یوسف(ع) از خانواده و نزدیکانش مطرح شده است. کتاب به دو زبان فارسی و انگلیسی عرضه شده و تصویرگری آن را اسماعیل چشرخ انجام داده است.
تسنیم
این اثر نمونهای از حرکت ژوبرت از داستانهای اخلاقی و روزمره به سوی مفاهیم کلامی و اعتقادی پیچیدهتر است. البته مهدویت و غیبت، موضوعاتی ساده برای مخاطب خردسال نیستند. چالش نویسنده در چنین آثاری این است که ضمن وفاداری به مضمون حدیث و آموزه اعتقادی، بتواند پرسشهای کودک را جدی بگیرد و از تبدیل داستان به توضیحی یکطرفه و بزرگسالانه جلوگیری کند.
در اینجا همان دغدغهای که ژوبرت در مصاحبههای پیشین درباره دشواری داستان دینی مطرح کرده بود، دوباره اهمیت پیدا میکند: چگونه میتوان موضوعی عمیق و گاه پیچیده را به زبانی قابل فهم برای کودک بیان کرد، بدون آنکه داستان قربانی پیام شود؟
زندگی و کارنامه کلر ژوبرت از چند جهت قابل توجه است. نخست، او نمونهای از نویسندهای است که مسیر ورودش به ادبیات دینی از تجربه شخصی و خانوادگی آغاز شده، اما در ادامه با تحصیل در علوم تربیتی، ادبیات کودک و مطالعات حوزوی شکل حرفهایتری پیدا کرده است.
دوم، آثارش نشان میدهد که برای انتقال مفاهیم دینی به کودکان، به روایت و تخیل اهمیت میدهد. او بهجای آنکه در همه آثار مستقیماً از خدا، پیامبر، نماز و روزه سخن بگوید، گاهی از یک سنجاب، گنجشک، موش یا موقعیت ساده خانوادگی کمک میگیرد. این انتخاب، با رویکردی که در ادبیات کودک بر تجربه و همذاتپنداری تأکید دارد، همخوان است.
سوم، حضور نام او در گروه تألیف «هدیههای آسمان» پایه دوم، نشان میدهد که تجربه یک نویسنده فعال در ادبیات دینی کودک به ساختار رسمی آموزشوپرورش نیز راه یافته است. این اتفاق را نباید بیش از اندازه بزرگ کرد و از آن نتیجه گرفت که ژوبرت سیاستگذار اصلی آموزش دینی در مدارس است؛ اما نمیتوان آن را هم صرفاً یک حضور تشریفاتی در فهرست منابع دانست. نام او در شناسنامه کتاب، ذیل اعضای گروه تألیف ثبت شده است.
چهارم، کارنامه او یک پرسش مهمتر را پیش میکشد: آیا کتابهای دینی مدارس ایران توانستهاند از شیوههای قدیمی انتقال مستقیم پیام فاصله بگیرند و از ظرفیت ادبیات داستانی، تصویرگری و تخیل کودکانه استفاده کنند؟ حضور نویسندگانی مانند ژوبرت در گروههای تألیف میتواند نشانهای از توجه به این ضرورت باشد؛ اما برای قضاوت درباره نتیجه، باید خود کتابهای درسی، داستانها، تصاویر، تمرینها و میزان تناسب آنها با سن دانشآموزان را بررسی کرد.
در نهایت، شاید جالبترین وجه زندگی ژوبرت همین باشد: زنی که در پاریس و در خانوادهای کاتولیک بزرگ شد، در جوانی مسلمان شد، در تهران زندگی تازهای آغاز کرد و پس از مادر شدن، به نویسندگی برای کودکان روی آورد؛ حالا نامش در شناسنامه کتابی دیده میشود که قرار است به کودکان ایرانی درباره دین و زندگی دینی آموزش دهد. این مسیر، نه بهخودیخود نشانه برتری آثار اوست و نه دلیلی برای داوری منفی؛ بلکه روایتی متفاوت از پیوند میان زندگی شخصی، انتخاب اعتقادی و فعالیت فرهنگی است.
برای شناخت دقیقتر ژوبرت، باید آثارش را در کنار هم خواند: از «خداحافظ راکون پیر» و «کلوچههای خدا» تا «هیچیهیچی برای خدا» و «مثل یوسف پیامبر». آنوقت میتوان دید که چگونه یک نویسنده، در طول چند دهه، تلاش کرده است مفاهیم دینی را از زبان بزرگسالان به جهان داستانی کودکان منتقل کند؛ تلاشی که موفقیت آن را نه زندگینامه متفاوت نویسنده، بلکه کیفیت قصهها و تجربه خوانندگان کودک مشخص میکند.
تابناک را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید
نظرات بینندگان
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.
دیدگاه خود را بنویسید
سایت تابناک از انتشار نظرات حاوی توهین و افترا و نوشته شده با حروف لاتین (فینگیلیش) معذور است.