فجر ۱۴۰۵؛ سینمای ایران پس از دو جنگ چه چیزی برای گفتن دارد؟

جشنواره فیلم فجر همواره فراتر از یک رویداد سینمایی، آینهای از شرایط اجتماعی، فرهنگی و سیاسی ایران بوده است. فیلمهایی که هر سال به این جشنواره راه پیدا میکنند، خواهناخواه تحت تأثیر فضای عمومی جامعه و اتفاقات مهم کشور ساخته میشوند. از همین رو، چهلوپنجمین جشنواره فیلم فجر را نمیتوان جدا از تحولات یک سال گذشته و تجربه دو جنگ متوالی بررسی کرد. پرسش اصلی این است که سینمای ایران پس از پشت سر گذاشتن این دو تجربه، چه تصویری از جامعه و انسان ایرانی ارائه خواهد داد؟
در جشنواره سال گذشته، جنگ دوازدهروزه به یکی از موضوعات شاخص آثار سینمایی تبدیل شد. طبیعی بود که فیلمسازان در مواجهه با یک واقعه مهم و تازه، به سراغ روایت حملات، مقاومت، شهادت، امنیت ملی و لحظات پرالتهاب جنگ بروند. اما اکنون شرایط متفاوت است. جامعه ایران نهتنها یک تجربه نظامی دیگر را پشت سر گذاشته، بلکه با مجموعهای از پیامدهای اقتصادی، اجتماعی، روانی و فرهنگی مواجه شده است که نمیتوان آنها را صرفاً در چارچوب روایتهای مستقیم جنگ تعریف کرد.
به همین دلیل، پیشبینی میشود جشنواره فجر ۱۴۰۵ همچنان میزبان آثاری با موضوع جنگ، مقاومت، امنیت ملی و شهدای وقایع اخیر باشد؛ بهویژه آنکه در فراخوان این دوره نیز بهطور مشخص بر روایت ایستادگی مردم در جنگهای تحمیلی اخیر تأکید شده است. با این حال، انتظار میرود شکل روایتها نسبت به دوره گذشته تغییر کند. اگر در سال قبل بازسازی وقایع و نمایش لحظات درگیری اهمیت بیشتری داشت، اکنون ظرفیتهای تازهای برای پرداختن به انسانهایی وجود دارد که زندگیشان تحت تأثیر جنگ دگرگون شده است.
از روایت میدان نبرد تا زندگی زیر سایه جنگ
یکی از مهمترین موضوعاتی که میتواند در جشنواره امسال نمود پیدا کند، سینمای خانواده در شرایط جنگ است. خانوادههایی که عزیزان خود را از دست دادهاند، مادرانی که در روزهای بحرانی مسئولیت حفظ و اداره خانواده را برعهده داشتهاند، کودکانی که در سنین پایین با ترس و ناامنی مواجه شدهاند و مردمی که خانه و زندگیشان آسیب دیده است، همگی ظرفیتهای دراماتیک قابل توجهی دارند. این موضوعات اگر با شخصیتپردازی درست و دوری از احساساتگرایی سطحی روایت شوند، میتوانند آثاری ماندگار خلق کنند.
در کنار آن، سینمای اجتماعی نیز احتمالاً با موضوعاتی مانند بیکاری، تعطیلی کسبوکارها، مهاجرت، نگرانیهای اقتصادی، آسیب به زیرساختها و تغییر روابط اجتماعی حضور پررنگتری خواهد داشت. جنگ فقط در میدان نبرد اتفاق نمیافتد؛ آثار آن گاهی ماهها و سالها در زندگی مردم باقی میماند. سینما اگر بخواهد نسبت خود را با واقعیت جامعه حفظ کند، ناگزیر باید به این پیامدها نیز توجه نشان دهد.
از سوی دیگر، موضوعاتی مانند نفوذ، عملیات اطلاعاتی، خرابکاری، جنگ سایبری، جنگ رسانهای و حفاظت از زیرساختهای حیاتی میتوانند زمینهساز تولید آثار پلیسی، معمایی و امنیتی شوند. این حوزهها از ظرفیتهای کمتر استفادهشده سینمای ایران هستند و میتوانند به گسترش تنوع ژانری در جشنواره کمک کنند. همچنین انتظار میرود موضوع هویت ملی، همبستگی اجتماعی، بازسازی اعتماد عمومی و امید به آینده در برخی آثار با رویکردهای متفاوت مطرح شود.
با این همه، نباید تصور کرد که تمام تولیدات سینمایی امسال الزاماً به جنگ و پیامدهای آن اختصاص خواهند داشت. سینمای جنایی، روانشناختی، خانوادگی، کمدی و حتی علمیتخیلی همچنان میتوانند سهم خود را در جشنواره داشته باشند. بهویژه آنکه سینمای ایران بهشدت نیازمند تجربههای تازه در حوزه سینمای اندیشهمحور و آیندهنگر است؛ حوزهای که میتواند فراتر از بازسازی گذشته و روایت اتفاقات روز، پرسشهایی درباره آینده انسان و جامعه مطرح کند.
سه آفتی که سینمای جنگ را تهدید میکند
اما در این مسیر سه خطر جدی نیز وجود دارد. نخست، گسترش سینمای مناسبتی است؛ آثاری که صرفاً برای پاسخ به یک ضرورت سیاسی یا فرهنگی ساخته میشوند، بیآنکه از فیلمنامه محکم و ساختار دراماتیک برخوردار باشند. دوم، تکرار روایتها و شخصیتهای مشابه است که حتی موضوع مهمی مانند جنگ را به تجربهای قابل پیشبینی برای مخاطب تبدیل میکند. سوم، نادیده گرفتن پیچیدگیهای واقعی جامعه و محدود کردن سینما به روایتهای یکسویه است. سینمای ملی فقط قرار نیست از قهرمانان سخن بگوید؛ باید مردم عادی، نگرانیها، رنجها، امیدها و تلاش آنها برای ادامه زندگی را نیز ببیند.
به نظر میرسد مهمترین آزمون جشنواره فجر ۱۴۰۵، عبور از روایت صرف جنگ و رسیدن به روایت انسان جنگدیده باشد. سینمای ایران باید بتواند از دل این تجربه تاریخی، شخصیتهای تازه، قهرمانان باورپذیر، قصههای متفاوت و زبان سینمایی تازهای خلق کند.
پرداختن به یک پزشک، راننده، معلم، مادر یا کودکی که زندگیاش در اثر جنگ تغییر کرده، گاهی میتواند تصویری عمیقتر و ماندگارتر از بازسازی چندین صحنه انفجار و درگیری ارائه دهد.
در نهایت، اهمیت جشنواره امسال را نباید تنها با تعداد فیلمهای جنگی یا میزان پرداختن آثار به وقایع اخیر سنجید. مسئله اصلی این است که سینمای ایران پس از دو جنگ چه حرف تازهای برای گفتن دارد. آیا میتواند از دل این تجربه، اثری انسانی، صادقانه و برخوردار از ارزشهای هنری خلق کند یا همچنان در تکرار تصاویر و روایتهای آشنا باقی خواهد ماند؟
فجر ۱۴۰۵ میتواند جشنوارهای برای بازاندیشی در نسبت سینمای ایران با جامعه، جنگ، هویت و آینده باشد؛ فرصتی برای اثبات اینکه سینمای ملی فقط ثبتکننده وقایع نیست، بلکه میتواند حافظه تاریخی، وجدان اجتماعی و روایتگر زندگی مردمی باشد که حتی پس از عبور از بحرانها، همچنان به ساختن آینده میاندیشند.
تابناک را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید
نظرات بینندگان
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.
دیدگاه خود را بنویسید
سایت تابناک از انتشار نظرات حاوی توهین و افترا و نوشته شده با حروف لاتین (فینگیلیش) معذور است.