از تهران قاجاری تا کرملین
بازخوانی تاریخ؛ روایت حضور هیئت دیپلماتیک ایران در دربار تزار
روایت یک عکس تاریخی از ده نماینده ایران در مراسم تاجگذاری نیکلای دوم؛ هیئتی که حضورش در مسکو، همزمان با یکی از حساسترین دورههای انتقال قدرت در تاریخ قاجار رقم خورد.

به گزارش تابناک، در یکی از عکسهای کمتر شناختهشده تاریخ دیپلماسی ایران، ده مرد با لباسهای رسمی و تشریفاتی نظامی در برابر دوربین عکاس ایستاده و نشستهاند. شمشیرهای آویخته به لباسها، سردوشیها و نشانهای نظامی، کلاهها و آرایش رسمی اعضای گروه، بیش از آنکه یادآور یک دیدار معمول دیپلماتیک باشد، فضای یک مأموریت سلطنتی در اواخر قرن نوزدهم را به نمایش میگذارد.
این تصویر متعلق به هیئت ایرانی حاضر در مراسم تاجگذاری نیکلای دوم، امپراتور روسیه است؛ مراسمی که در ۲۶ مه ۱۸۹۶ میلادی در مسکو برگزار شد. در این عکس، شاهزادگان قاجار و شماری از رجال و مأموران سیاسی ایران دیده میشوند که برای حضور در یکی از مهمترین مناسبتهای سلطنتی اروپا به روسیه سفر کرده بودند.
اهمیت تصویر فقط به حضور چند چهره سرشناس قاجاری در کنار یکدیگر محدود نمیشود. این عکس در واقع سندی از مناسبات سیاسی ایران و روسیه در دورهای است که امپراتوری تزاری نفوذ خود را در ایران گسترش میداد و دولت قاجار نیز برای حفظ موقعیت خود در برابر قدرتهای خارجی، ناچار بود مناسبات دیپلماتیکش را با دقت بیشتری مدیریت کند.
عکس دقیقاً چه کسانی را نشان میدهد؟
یکی از مزیتهای این تصویر آن است که مشخصات آن در مجموعه سلطنتی بریتانیا، Royal Collection Trust ، ثبت شده است. این مجموعه، عکس را با عنوان «نمایندگان ایران در مراسم تاجگذاری نیکلای دوم» نگهداری میکند و برای ده نفر حاضر در تصویر، مشخصات جداگانهای ارائه داده است.
بر اساس اطلاعات این آرشیو، افراد حاضر در عکس عبارتاند از:
در ردیف ایستاده، از سمت چپ:
۱. میرعلیقلیخان؛
۲. سرهنگ بلگارد (Colonel Belgard) ؛
۳. شاهزاده حاجی امانالله میرزا؛
۴. میرزا حسنخان.
در ردیف نشسته، از سمت چپ:
۵. محمدابراهیمخان؛
۶. ژنرال گلنیشچف کوتوزوف (Golenistcheff-Koutousoff) ؛
۷. شاهزاده محمدمیرزا امیرتومان؛
۸. شاهزاده عباسمیرزا ملکآرا؛
۹. میرزا رضاخان، سفیر ایران؛

در این فهرست یک نکته وجود دارد که در بازنشرها کمتر به آن توجه شده است: همه ده نفر را نباید بدون بررسی بیشتر، اعضای ایرانی هیئت دیپلماتیک دانست. حضور سرهنگ بلگارد و ژنرال گلنیشچف کوتوزوف در میان اسامی، نشان میدهد که دستکم بخشی از افراد حاضر در قاب، به ساختار نظامی و تشریفاتی روسیه تعلق داشتهاند یا در همراهی با هیئت نقش داشتهاند. بنابراین، عنوان عکس معرف هیئت ایرانی است، اما لزوماً به این معنا نیست که تکتک افراد حاضر در آن تابعیت ایرانی داشتهاند.
نکته دیگر اینکه نام برخی افراد در منابع انگلیسی با املای متفاوت ثبت شده است و تطبیق دقیق آنها با رجال شناختهشده قاجار نیازمند مراجعه به اسناد فارسی و روسی است.
عباسمیرزا ملکآرا؛ شاهزادهای که از تبعید به دربار تزار رسید
شاید جالبترین چهره این عکس، عباسمیرزا ملکآرا باشد؛ شاهزادهای از خاندان قاجار که زندگی سیاسیاش فراز و نشیبهای فراوانی داشت.
او فرزند محمدشاه قاجار و برادر ناتنی ناصرالدینشاه بود. محمدشاه علاقه زیادی به این فرزند داشت و حتی لقب نایبالسلطنه را به او داده بود. اما با به سلطنت رسیدن ناصرالدینشاه، موقعیت عباسمیرزا تغییر کرد. شاه جدید به حضور برادری که میتوانست در آینده مدعی سلطنت شود، اعتماد نداشت و او را به بغداد فرستاد.
عباسمیرزا نزدیک به ۲۷ سال از عمر خود را در تبعید گذراند. بعدها با میانجیگری و فراهم شدن شرایط سیاسی به ایران بازگشت و لقب ملکآرا گرفت. در سالهای بعد نیز مناصبی مانند حکومت زنجان و قزوین و وزارت تجارت را تجربه کرد.
او در خاطرات خود، با عنوان «شرح حال عباسمیرزا ملکآرا» ، بخشهایی از وقایع دربار ناصرالدینشاه و تجربههای شخصیاش را ثبت کرده است. این کتاب که به کوشش عبدالحسین نوایی منتشر شده، از منابع ارزشمند برای شناخت مناسبات درونی خاندان قاجار است.
حضور ملکآرا در مسکو، از این جهت اهمیت دارد که شاهزادهای که سالها در حاشیه قدرت قرار گرفته بود، اکنون در یک مأموریت رسمی در کنار رجال سیاسی و نمایندگان دولت ایران دیده میشد.
او در ۱۸۹۶ به همراه پسرش محمدمیرزا به روسیه رفت. جالب آنکه در یک سند آرشیوی بریتانیایی مربوط به رجال ایران در اواخر قرن نوزدهم، درباره محمدمیرزا نیز تصریح شده که پدرش، ملکآرا، را در سفر تاجگذاری تزار همراهی کرده است.
این سند نشان میدهد که حضور پدر و پسر در این مأموریت اتفاقی نبوده و خانواده ملکآرا در ترکیب هیئت حضور داشتهاند.
عباسمیرزا ملکآرا در ۱۸۹۷ درگذشت؛ یعنی کمتر از یک سال پس از سفر تاریخیاش به روسیه.
ارفعالدوله؛ دیپلماتی که زبان روسیه را میشناخت
چهره مهم دیگر عکس، میرزا رضاخان ارفعالدوله است؛ یکی از دیپلماتهای شناختهشده ایران در اواخر دوره قاجار.
او در سال ۱۸۹۵ به مقام وزیرمختاری ایران در دربار روسیه منصوب شده بود. پیش از آن نیز در دستگاه دیپلماسی ایران در تفلیس و سنپترزبورگ فعالیت داشت و به دلیل آشنایی با زبان روسی و مناسبات سیاسی قفقاز، از مأموران باتجربه وزارت خارجه محسوب میشد.
ارفعالدوله تنها یک مأمور تشریفاتی نبود. او در سالهای فعالیت خود با محافل سیاسی اروپا و روسیه ارتباط داشت و در مذاکرات و مناسبات مالی و سیاسی ایران با قدرتهای خارجی نقش ایفا کرد.
درباره زندگی و فعالیتهای او کتاب ارزشمندی با عنوان «Memories of a Bygone Age: Qajar Persia and Imperial Russia ۱۸۵۳–۱۹۰۲» منتشر شده است. این کتاب بر اساس خاطرات ارفعالدوله تدوین شده و دوره طولانی فعالیت او در مناسبات ایران و روسیه را پوشش میدهد.
در این اثر، علاوه بر روایت زندگی شخصی و مأموریتهای دیپلماتیک، اطلاعاتی درباره دربار ناصرالدینشاه، سفرهای اروپایی شاه، ساختار دیپلماسی قاجار و فضای سیاسی آن روزگار ارائه شده است.
ارفعالدوله در سال ۱۹۰۰ به دربار عثمانی منتقل شد و سالها در آنجا به فعالیت دیپلماتیک ادامه داد.
حضور او در عکس مسکو را باید در چارچوب همین سابقه حرفهای فهمید: ایران برای مأموریتی در چنین سطحی، به دیپلماتی نیاز داشت که هم زبان و فرهنگ سیاسی روسیه را بشناسد و هم بتواند با تشریفات پیچیده دربار تزاری ارتباط برقرار کند.
تاجگذاری نیکلای دوم؛ آخرین مراسم باشکوه امپراتوری روسیه
نیکلای دوم در سال ۱۸۹۴ پس از مرگ پدرش، الکساندر سوم، به سلطنت رسید. او آخرین امپراتور روسیه از خاندان رومانوف بود؛ دودمانی که بیش از سه قرن بر این کشور حکومت کرد.
مراسم رسمی تاجگذاری او و همسرش الکساندرا فیودورونا در ۱۴ مه ۱۸۹۶ بر اساس تقویم ژولیانی روسیه برگزار شد که برابر با ۲۶ مه در تقویم میلادی مورد استفاده امروز است.

برگزاری چنین مراسمی به تدارکات گستردهای نیاز داشت. از ماهها پیش، مسکو برای استقبال از مهمانان سلطنتی و هیئتهای دیپلماتیک آماده میشد. طاقهای پیروزی، جایگاههای تشریفاتی و بناهای موقت برپا شده بود و مقامات و نمایندگان کشورهای مختلف برای شرکت در این رویداد به پایتخت تاریخی روسیه میآمدند.
هیئتهای خارجی در جایگاههای ویژه قرار میگرفتند و دیدارهای رسمی با امپراتور نیز بخشی از برنامه بود.
در آرشیو سلطنتی بریتانیا، مجموعهای از تصاویر هیئتهای خارجی حاضر در این مراسم نگهداری میشود؛ از نمایندگان ایران و بریتانیا گرفته تا هیئتهای آلمان، اتریشـمجارستان، دانمارک، یونان و دیگر کشورها.
عکس نمایندگان ایران نیز بخشی از همین مجموعه تصویری است. نسخهای که امروز در مجموعه سلطنتی بریتانیا نگهداری میشود، در واقع یک فتوگراور متعلق به سال ۱۸۹۹ است که از روی عکس اصلی سال ۱۸۹۶ تهیه شده است. عکاس تصویر اصلی در اطلاعات آرشیوی ناشناس معرفی شده است.
سفری در سایه یک واقعه بزرگ در تهران
نکته تاریخی جالب درباره زمان حضور هیئت ایرانی در مسکو، همزمانی آن با یکی از مهمترین حوادث سیاسی ایران است.
در اول مه ۱۸۹۶، ناصرالدینشاه قاجار در حرم حضرت عبدالعظیم در شهرری به دست میرزا رضا کرمانی ترور شد. این واقعه در حالی اتفاق افتاد که مقدمات جشن پنجاهمین سال سلطنت شاه در جریان بود.
با کشته شدن ناصرالدینشاه، مسئله انتقال قدرت به مظفرالدینمیرزا مطرح شد؛ ولیعهدی که در تبریز اقامت داشت.
امینالسلطان، صدراعظم وقت، در مدیریت روزهای نخست پس از ترور نقش مهمی ایفا کرد. او خبر مرگ شاه را برای مدتی پنهان نگه داشت تا مقدمات انتقال قدرت فراهم شود و از بروز درگیری میان مدعیان احتمالی سلطنت جلوگیری کند.
در همین دوره، بریتانیا و روسیه نیز تحولات تهران را با حساسیت دنبال میکردند. روسیه که در ایران منافع سیاسی و اقتصادی گستردهای داشت، بهویژه نگران بیثباتی در روند جانشینی بود.
در بررسی روابط ایران و روسیه دیده می شود که پس از قتل ناصرالدینشاه، نیروی قزاق تحت فرماندهی کلنل کوسوگوفسکی در حفظ نظم و تأمین امنیت انتقال سلطنت نقش داشت. حمایت و همراهی نمایندگان روسیه و بریتانیا نیز در جلوگیری از بحران جانشینی مؤثر بود.
مظفرالدینشاه سرانجام در ۸ ژوئن ۱۸۹۶ در تهران به سلطنت رسید.
بنابراین، هنگامی که نمایندگان ایران در مراسم تاجگذاری نیکلای دوم حضور داشتند، تهران تازه از یکی از پرتنشترین لحظات سیاسی خود عبور میکرد. این همزمانی، اهمیت مأموریت دیپلماتیک ایران را بیشتر میکند؛ مأموریتی که در شرایط تغییر پادشاه و ضرورت حفظ روابط خارجی انجام میشد.
پشت شکوه تاجگذاری، فاجعهای که روسیه فراموش نکرد
مراسم تاجگذاری نیکلای دوم با شکوه فراوان برگزار شد، اما خاطره تاریخی آن فقط به تشریفات کرملین محدود نماند.

جمعیت عظیمی برای دریافت هدایای یادبود و اقلام پذیرایی در این محل گرد آمده بودند. ضعف سازماندهی، ازدحام شدید و وضعیت نامناسب محل برگزاری، به فاجعهای انسانی منجر شد.
در جریان هجوم جمعیت، شمار زیادی از مردم زیر دستوپا ماندند. آمار رسمی که بعدها در اسناد دولتی ثبت شد، از مرگ ۱۳۸۹ نفر حکایت داشت؛ هرچند برخی روایتها تعداد قربانیان را بیشتر دانستهاند.
این واقعه به فاجعه خودینکا شهرت یافت و به یکی از تلخترین خاطرات آغاز سلطنت نیکلای دوم تبدیل شد.
نکته بحثبرانگیز دیگر، حضور امپراتور و همسرش در برنامههای بعدی جشن بود؛ تصمیمی که در آن زمان انتقادهایی را متوجه دربار کرد.
به این ترتیب، تاجگذاریای که قرار بود آغاز دورهای تازه از شکوه امپراتوری روسیه باشد، با یکی از بزرگترین فجایع عمومی تاریخ مسکو در قرن نوزدهم همراه شد.
نیکلای دوم در سالهای بعد با بحرانهای بزرگی روبهرو شد؛ شکست در جنگ با ژاپن، انقلاب ۱۹۰۵، جنگ جهانی اول و سرانجام انقلاب ۱۹۱۷. او در پی انقلاب از سلطنت کنارهگیری کرد و در سال ۱۹۱۸ به همراه خانوادهاش کشته شد. با سقوط خاندان رومانوف، سلسلهای که بیش از سیصد سال بر روسیه حکومت کرده بود، به پایان رسید.
عکس هیئت ایرانی اما همچنان باقی ماند؛ تصویری از دورهای که در آن شاهزادگان قاجار و دیپلماتهای ایرانی در کنار نمایندگان دیگر کشورها در مسکو حضور یافتند تا آغاز سلطنت امپراتوری را به رسمیت بشناسند که چند دهه بعد، دیگر اثری از آن باقی نماند.
تابناک را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید
نظرات بینندگان
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.
دیدگاه خود را بنویسید
سایت تابناک از انتشار نظرات حاوی توهین و افترا و نوشته شده با حروف لاتین (فینگیلیش) معذور است.