رمزگشایی از پایان محدودیت ۲۰۰۰ کیلومتری موشک‌های ایران؛ تحقق دکترین «بدون محدودیت جغرافیایی» رهبر انقلاب

به گزارش خبرنگار بین الملل تابناک، سردار حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، صبح شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵ در حاشیه نشست خبری هفته هوافضای سپاه، در پاسخ به پرسشی درباره احتمال رفع محدودیت برد موشک‌های ایران اظهار کرد: «این محدودیت برای ما برداشته شده است اما باید در عمل از این قابلیت‌ها رونمایی کنیم و پیش از آن نباید صرفاً شعار بدهیم؛ چراکه وظیفه ما این است که توانمندی‌های خود را در میدان عمل نشان دهیم.»

بیشتر بخوانید:

سخنگوی سپاه: محدودیت برد موشکی ایران برداشته شد

اهمیت این اظهارنظر زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم محدودیت ۲۰۰۰ کیلومتری موشک‌های ایران، در سال‌های گذشته یک تصمیم آگاهانه در سطح عالی نظامی کشور بود؛ تصمیمی که اکنون ظاهراً با تغییر شرایط امنیتی و تجربه جنگ اخیر، جای خود را به چارچوب متفاوتی از بازدارندگی داده است.

از تصمیم آیت‌الله علی خامنه‌ای تا پیام سردار سلامی به اروپا؛ چرا برد موشک‌ها محدود شد؟

برای درک اهمیت تصمیم امروز باید به سال ۱۳۹۶ بازگشت؛ زمانی که فرماندهان ارشد سپاه از تعیین سقف ۲۰۰۰ کیلومتری برای برد موشک‌های ایران خبر دادند.

در آن مقطع، سردار محمدعلی جعفری، فرمانده وقت سپاه، اعلام کرد که برد موشک‌های ایران بر اساس سیاست تعیین‌شده از سوی رهبر انقلاب به ۲۰۰۰ کیلومتر محدود شده است. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شد که ایران از توان فنی لازم برای توسعه موشک‌هایی با برد بیشتر برخوردار بود.

حضرت آیت‌الله علی خامنه‌ای رهبر شهید نیز در خردادماه ۱۴۰۰، در توضیح این تصمیم، به‌صراحت فرمودند: «می‌خواستند برد موشک‌ها را تا پنج هزار کیلومتر برسانند، من مانع شدم. گفتم برد موشک‌ها تا دو هزار کیلومتر باشد؛ برای این محدودیت از من شکایت دارند.»

این اظهارنظر نشان می‌داد که سقف ۲۰۰۰ کیلومتری نه ناشی از ناتوانی فناوری موشکی ایران، بلکه یک انتخاب راهبردی در سطح عالی تصمیم‌گیری کشور بوده است.

اما چرا چنین تصمیمی گرفته شد؟

یکی از مهم‌ترین پاسخ‌ها را می‌توان در اظهارات آذرماه ۱۳۹۶ شهید سردار حسین سلامی، جانشین وقت فرمانده کل سپاه، پیدا کرد. سلامی در برنامه تلویزیونی «نگاه یک» با اشاره به محدودیت برد موشک‌های ایران، خطاب به کشورهای اروپایی گفته بود: «اگر تا امروز برد موشک‌هایمان را تا دو هزار کیلومتر نگه داشتیم و فعلاً افزایش نداده‌ایم، به‌دلیل نداشتن فناوری نیست؛ زیرا از نظر فناوری هیچ محدودیتی برای برد موشک‌هایمان نداریم.»

او همچنین تصریح کرده بود که ایران تا آن زمان اروپا را تهدیدی علیه خود تلقی نمی‌کرده و به همین دلیل برد موشک‌هایش را تا اروپا افزایش نداده است.

بر این اساس، سقف ۲۰۰۰ کیلومتری علاوه بر تأمین بخش مهمی از نیازهای دفاعی ایران در برابر تهدیدات منطقه‌ای، نوعی اطمینان‌بخشی سیاسی و امنیتی به کشورهای اروپایی نیز محسوب می‌شد.

به عبارت دیگر، تهران در آن مقطع تلاش داشت نشان دهد که با وجود برخورداری از توان فنی توسعه موشک‌های دوربرد، قصد ندارد دامنه تهدیدات موشکی خود را به اروپا گسترش دهد. این سیاست، در کنار ملاحظات مربوط به جلوگیری از شکل‌گیری اجماع بین‌المللی علیه برنامه موشکی ایران، بخشی از محاسبات راهبردی آن دوران بود.

از همین رو، محدودیت برد موشکی را باید یک سقف خودخواسته و قابل بازنگری دانست؛ سقفی که با تغییر شرایط تهدید و محاسبات امنیتی، امکان کنار گذاشتن آن وجود داشت.

دکترین جدید رهبر انقلاب؛ پاسخ بدون محدودیت جغرافیایی و گسترش بانک اهداف

نقطه مهم برای فهم تصمیم امروز، بیانات اخیر حضرت آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای رهبر معظم انقلاب در دیدار فرماندهان ارشد نیروهای مسلح است؛ دیداری که در آن چارچوب تازه‌ای از بازدارندگی جمهوری اسلامی ترسیم شد.

ایشان «آمادگی رزمی هوشمندانه برای مقابله پرقدرت با دشمنان» را از الزامات «بازدارندگی حداکثری» دانستند و مقرر کردند هر سطح و نوعی از تهدید باید با پاسخ فوری و اثرگذار و بدون محدودیت جغرافیایی روبه‌رو شود.

رهبر انقلاب همچنین تصریح کردند: «اگر دشمنان مجدداً حملات نظامی یا تروریستی را شروع کنند، این نیروهای مسلح جمهوری اسلامی و ملت ایران هستند که زمان و شرایط پایان آن را تعیین می‌کنند.»

این عبارت از نظر راهبردی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه در آن، موضوع صرفاً پاسخ به حمله دشمن مطرح نیست، بلکه تعیین زمان و شرایط پایان درگیری نیز به‌عنوان بخشی از قدرت بازدارندگی مورد تأکید قرار گرفته است.

اما اهمیت این دیدار فقط به موضوع پاسخ بدون محدودیت جغرافیایی محدود نمی‌شود. در بخش دیگری از تدابیر فرمانده کل قوا، بر به‌روزرسانی بانک اهداف به‌گونه‌ای تأکید شده که انواع دارایی‌های مادی و غیرمادی دشمن آمریکایی ـ صهیونیستی در تیررس نیروهای مسلح قرار گیرد.

همچنین تقویت معماری اطلاعات نظامی، تعمیق دفاع بومی در دو حوزه دکترین و تاکتیک، توسعه توانمندی‌های روزآمد دفاعی و امنیتی با استفاده از فناوری‌های نوین و تقویت بنیه معنوی و پشتیبانی از نیروهای مسلح از دیگر محورهای این دستورها بود.

مجموعه این موارد نشان می‌دهد که مفهوم بازدارندگی در نگاه جدید، صرفاً به داشتن توان موشکی یا پاسخ متقابل به یک حمله محدود نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از ظرفیت‌های نظامی، اطلاعاتی، فناورانه و عملیاتی را در بر می‌گیرد.

در چنین چارچوبی، اعلام برداشته شدن محدودیت برد موشک‌ها را می‌توان یکی از اجزای تکمیل‌کننده پازلی دانست که رهبر انقلاب ترسیم کرده‌اند.

وقتی بر پاسخ بدون محدودیت جغرافیایی تأکید می‌شود، طبیعی است که محدود کردن داوطلبانه یکی از مهم‌ترین ابزارهای پاسخ نظامی به یک سقف از پیش تعیین‌شده، نیازمند بازنگری باشد.

همچنین وقتی قرار است بانک اهداف دشمن گسترش یابد و انواع دارایی‌های مادی و غیرمادی او در محاسبات دفاعی قرار گیرد، دامنه جغرافیایی و تنوع ابزارهای پاسخ نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

به بیان دیگر، اگر بیانات رهبر انقلاب چارچوب و منطق دکترین جدید را مشخص کرده باشد، اعلام امروز سخنگوی سپاه را می‌توان یکی از نشانه‌های اجرایی شدن این تغییر در حوزه توان موشکی دانست.

جنگ اخیر و پایان ملاحظات گذشته

پرسش اصلی این است که چه اتفاقی موجب شده سیاستی که سال‌ها در بالاترین سطح نظامی کشور مورد تأکید قرار داشت، اکنون تغییر کند؟

پاسخ را باید در تجربه جنگ اخیر و تغییر ماهیت تهدیدات علیه ایران جست‌وجو کرد.

در سال ۱۳۹۶، زمانی که محدودیت ۲۰۰۰ کیلومتری اعلام شد، یکی از ملاحظات مهم سیاست دفاعی ایران، جلوگیری از گسترش دامنه نگرانی‌های امنیتی کشورهای اروپایی بود. در واقع، ایران با حفظ این سقف تلاش داشت ضمن تأمین نیازهای دفاعی خود در منطقه، به اروپا این پیام را منتقل کند که قصد تبدیل شدن به تهدید مستقیم موشکی برای آن کشورها را ندارد.

اما جنگ اخیر شرایط متفاوتی ایجاد کرده است. در این جنگ، ایران با سطحی از تهدید مواجه شد که نشان داد محاسبات دفاعی نمی‌تواند صرفاً بر اساس ملاحظات دوران پیشین تنظیم شود.

از منظر راهبردی، یکی از درس‌های مهم جنگ این است که بازدارندگی تنها با اعلام خطوط قرمز محقق نمی‌شود؛ بلکه طرف مقابل باید اطمینان داشته باشد که عبور از این خطوط، هزینه‌ای واقعی و غیرقابل پیش‌بینی برای او به همراه خواهد داشت.

در چنین شرایطی، حفظ سقفی که در گذشته با هدف اطمینان‌بخشی به کشورهای اروپایی تعیین شده بود، ممکن است دیگر با اولویت‌های جدید امنیتی ایران همخوانی نداشته باشد.

در این راستا، اکنون سه تغییر مهم در محاسبات دفاعی ایران قابل شناسایی است. نخست، عبور از بازدارندگی صرفاً منطقه‌ای و حرکت به سمت بازدارندگی با دامنه جغرافیایی گسترده‌تر؛ دوم، افزایش اهمیت پاسخ متناسب با منشأ و ماهیت تهدید، فارغ از اینکه تهدید در چه نقطه‌ای شکل گرفته باشد؛ و سوم، کاهش اتکا به ملاحظات اطمینان‌بخش گذشته در برابر کشورهایی که ممکن است در روند تهدیدات نظامی علیه ایران نقش‌آفرینی کنند.

در این میان، اروپا نیز نمی‌تواند نسبت به پیامدهای این تغییر بی‌تفاوت باشد. مقامات ایرانی اخیرا به صوراحت اعلام کرده اند اگر آمریکا از پایگاه‌های خود در اروپا، برای حمله به ایران استفاده کند، موشک‌های ایران به سمت اروپا شلیک خواهند شد.