هم ایران و هم آمریکا تمایل دارند به جنگ پایان دهند/ تنها راه برای خروج از بن‌بست «دیپلماسی مرحله‌ای» است

به گزارش خبرنگار بین الملل تابناک، اندیشکده سلطنتی انگلستان «چتم هاوس» در مقاله ای به بررسی جنگ احتمالی میان ایران و آمریکا پرداخته است و معتقد است زمان آغاز جنگ صرفا در اختیار آمریکا نیست و ایران نیز ممکن است برای شکستن محاصره دریایی تنش را تشدید کند.

ترجمه این مقاله در ادامه آمده است با این توضیح که انتشار آن به معنای تایید محتوای آن از سوی تابناک نیست.

در هفته‌های اخیر، گمانه‌زنی‌های زیادی درباره احتمال حملات جدید آمریکا به ایران پس از پایان انتخابات میان‌دوره‌ای این کشور مطرح شده بود. اما اکنون که رأی‌گیری به پایان رسیده، هنوز مشخص نیست واشنگتن چه گام بعدی را برخواهد داشت.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در مصاحبه‌ای اخیر با برنامه ۶۰ دقیقه گفت که هیچ «دلیلی» برای تشدید جنگ نمی‌بیند. این احتمال وجود دارد که رئیس‌جمهور تصمیم بگیرد عملیات نظامی علیه ایران را از سر نگیرد و به ادامه سیاست کنونیِ خفه کردن اقتصادی ایران بسنده کند. با این حال، حتی در چنین شرایطی نیز نمی‌توان بازگشت به درگیری مسلحانه را منتفی دانست.

بعید است تهران در حالی که اقتصادش بیش از پیش رو به وخامت می‌رود، فشار آمریکا را بی‌سروصدا تحمل کند. این همان تناقض محاصره دریایی ایران از سوی آمریکاست. شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد این محاصره عملاً به منابع مالی ایران آسیب زده است. بر اساس برخی تحلیل‌ها، ایران در ماه سپتامبر هیچ نفتی را روی نفتکش‌ها بارگیری نکرد.

اما بعید است محاصره بتواند به هدف راهبردی خود، یعنی وادار کردن حکومت ایران به دادن امتیازهای مهم در میز مذاکره، دست یابد. در عوض، ممکن است تهران را به واکنش تهاجمی سوق دهد؛ واکنشی که همه طرف‌ها را در این درگیری به نقطه آغاز بازمی‌گرداند.

بن‌بست کنونی

محاصره صادرات نفت ایران از طریق تنگه هرمز طی چند ماه گذشته دستخوش تغییراتی شده است. واشنگتن این عملیات را در ماه آوریل آغاز کرد؛ پس از توافق با ایران بر سر تفاهم‌نامه (MoU) در ماه ژوئن، آن را کاهش داد؛ توافقی که بازگشایی تنگه را امکان‌پذیر می‌کرد. سپس، با فروپاشی توافق، در ۱۴ ژوئیه محاصره را دوباره برقرار کرد.

ایران خواهان رفع محاصره و تحقق شروط خود است و می‌گوید پیش از بازگشایی تنگه و توقف حملات در آن، باید این خواسته‌ها برآورده شوند. واشنگتن نیز خواهان امتیازهایی در برنامه هسته‌ای ایران است تا پیش از ازسرگیری هرگونه مذاکره درباره امنیت دریایی، آن‌ها را دریافت کند.

این یک بن‌بست است؛ اما ممکن است چندان طولانی نماند. بی‌اعتمادی عمیق میان دو طرف باعث خواهد شد ایران تردید کند که آیا امتیازهای آمریکا به اندازه کافی پایدار خواهند بود تا تسکین اقتصادی بلندمدتی برای این کشور فراهم کنند یا خیر.

برخی در حکومت ایران ممکن است به این نتیجه برسند که بهتر است ایران با شرایط و قواعد خودش به جنگ ادامه دهد، تا اینکه در نتیجه فشار اقتصادی از درون فروبپاشد.

برای اینکه ایران به کشورهای همسایه حمله کند، لزوماً نیازی به حمله نظامی جدید آمریکا به خاک خود ندارد.

در سال ۲۰۱۹، ایران در واکنش به سیاست فشار اقتصادی حداکثری ترامپ، مجموعه‌ای از حملات را انجام داد. در ماه‌های مه و ژوئن همان سال، ایران به نفتکش‌هایی در نزدیکی فجیره و در خلیج عمان حمله کرد و یک پهپاد شناسایی آمریکایی را سرنگون ساخت.

سپس، در ۱۴ سپتامبر، پهپادها و موشک‌ها تأسیسات فرآوری نفت ابقیق و میدان نفتی خریصِ شرکت آرامکوی عربستان را هدف قرار دادند. شبه‌نظامیان حوثیِ مورد حمایت ایران در یمن مسئولیت این حملات را بر عهده گرفتند، اما آمریکا و عربستان ایران را مقصر دانستند.

پیام تهران روشن بود: ما در برابر فشار اقتصادی شدید، با حمله به زیرساخت‌های انرژی خلیج فارس پاسخ خواهیم داد.

دفاع از روایت بنیادین نظام

دو دلیل اصلی وجود دارد که چرا ایران در گذشته به فشار اقتصادی چنین واکنشی نشان داد و چرا ممکن است بار دیگر همین کار را انجام دهد.

دلیل نخست، ایدئولوژیک است.

ایران در این جنگ صرفاً از مسیرهای کشتیرانی و صادرات نفت خود دفاع نمی‌کند؛ بلکه از روایت بنیادین خود درباره فداکاری و مقاومت نیز محافظت می‌کند. این نکته‌ای است که به نظر می‌رسد واشنگتن هنوز آن را درک نکرده است.

جمهوری اسلامی از زمان تأسیس، اعتبار خود را بر این اصل بنا کرده که نه‌تنها در برابر فشار خارجی مقاومت کند، بلکه آن را به چالش بکشد. پیام تهران به حامیان و دشمنانش همواره این بوده است که تحریم‌ها، انزوا و تهدیدهای نظامی نمی‌توانند این حکومت را وادار به تسلیم کنند یا آن را سرنگون سازند.

جنگ ایران و عراق در فاصله سال‌های ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۸ روشن‌ترین نمونه تعهد حکومت به این اصل است. ایران تقریباً به‌تنهایی در برابر دشمنی که از حمایت آمریکا و کشورهای خلیج فارس برخوردار بود، جنگید و در نهایت دوام آورد.

یک یا دو سال دشوار در نتیجه محاصره، به‌هیچ‌وجه قابل مقایسه با آن چیزی نیست که حکومت ایران در آن زمان تحمل کرد.

دلیل دوم، عملی است: برخلاف دوران جنگ با عراق، سرسختی ایران اکنون از حمایت بازیگران خارجی نیز برخوردار است.

بزرگ‌ترین منبع این حمایت، چین است که از طریق خرید نفت ایران به این کشور کمک می‌کند. جای تعجب نیست که گزارش شده مقام‌های آمریکایی از پکن خواسته‌اند برای پایان دادن به درگیری، نقش سازنده‌تری ایفا کند.

آن‌ها می‌دانند که بدون چین، توانایی حکومت ایران برای ادامه مقاومت به‌شدت کاهش خواهد یافت.

تهران همچنین می‌داند که کشورهای خلیج فارس خواهان پایان محاصره هستند. وضعیت کنونی خسارت اقتصادی عظیمی به آن‌ها وارد می‌کند.

رهبران ایران روی این موضوع حساب می‌کنند که اگر به اندازه کافی مقاومت کنند، کشورهایی که بیشترین زیان را از این بحران اقتصادی متحمل می‌شوند ــ عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر و کویت ــ فشار بیشتری بر واشنگتن وارد خواهند کرد تا راهی برای خروج از بحران پیدا کند.

البته تاب‌آوری ایران نیز محدودیت‌هایی دارد.

در سال ۱۹۸۸، پس از عملیات «آخوندک دریایی» (Praying Mantis) ــ حمله‌ای محدود و یک‌باره از سوی آمریکا به توان دریایی ایران که به دستور رونالد ریگان، رئیس‌جمهور وقت، انجام شد ــ و پس از ماه‌ها افزایش خسارت‌ها، آیت‌الله روح‌الله خمینی، رهبر وقت ایران، آتش‌بس با عراق را پذیرفت.

او این تصمیم را به نوشیدن جام زهر تشبیه کرد؛ تعبیری که مشهور شد.

با این حال، این اتفاق نشان داد که ایران زمانی که بقای خود را در خطر ببیند، می‌تواند امتیاز بدهد، حتی اگر به معنای تسلیم کامل نباشد.

اما محاصره کنونی به‌هیچ‌وجه شرایط مشابهی ندارد.

در سال ۱۹۸۸، ایران هیچ راهی برای پیروزی در جنگ نداشت. ادامه جنگ احتمالاً به فروپاشی نظامی این کشور منجر می‌شد.

امروز ایران معتقد است که دست بالا را دارد. با گوش دادن به اظهارات مقام‌های ایرانی، روشن می‌شود که آن‌ها باور دارند این رقابت را از پیش برده‌اند.

این باور تا حدی درست است. به احتمال زیاد حکومت ایران از این درگیری جان سالم به در خواهد برد و شاید بتواند از حمله نظامی گسترده جدید آمریکا نیز جلوگیری کند؛ نتیجه‌ای که تهران آن را پیروزی تعریف خواهد کرد.

اما ایران همچنان باید با مسئله محاصره روبرو شود.

اگر تاریخ راهنمای ما باشد، ایران در مقطعی برای وادار کردن واشنگتن به تجدیدنظر، به خشونت متوسل خواهد شد.

این اقدام نیز بعید است موفق شود؛ چراکه آمریکا هم غرور و منافع خود را دارد.

مقام‌های آمریکایی متقاعد شده‌اند که محاصره مؤثر است؛ بنابراین، کنار گذاشتن آن آسان نخواهد بود.

اگر چیزی باشد، واشنگتن در حال تشدید سیاست خود است و به فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) اجازه داده یک نیروی ویژه جدید تشکیل دهد که هدف آن «جلوگیری از استفاده ایران از مسیرهای زمینی برای انتقال تسلیحات پیشرفته و سایر مواد» است.

تنها راه خروج از بن‌بست

تنها یک راه برای خروج از این بن‌بست وجود دارد: دیپلماسی مرحله‌ای؛ راهکاری که ظاهراً دو طرف در حال بررسی آن هستند.

ترتیب کلی مراحل روشن است:

- مرحله نخست: واشنگتن باید در ازای بازگشایی تنگه هرمز از سوی ایران و توقف تمامی حملات علیه کشتیرانی، بخشی از محاصره را لغو کند.

- مرحله دوم: مذاکرات هسته‌ای می‌تواند آغاز شود؛ مذاکراتی که شامل لغو تدریجی تحریم‌ها و آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران خواهد بود.

هر دو طرف تمایل دارند به این درگیری پایان دهند. اما به نظر می‌رسد به همان اندازه مصمم‌اند که از هرگونه تحقیر احتمالی جلوگیری کنند. اسرائیل نیز همچنان عاملی غیرقابل پیش‌بینی باقی مانده است.

حتی اکنون نیز مشخص نیست که آیا در نهایت عقلانیت و منطق بر اوضاع حاکم خواهد شد یا خیر.