طرح جنجالی ترامپ برای بازتعریف امنیت اروپا با مشارکت روسیه؛ چرا متحدان آمریکا نگران شده‌اند؟

به گزارش خبرنگار بین الملل تابناک، پیشنهاد دولت دونالد ترامپ برای ایجاد یک ساختار امنیتی جامع در اروپا با مشارکت روسیه، فراتر از مذاکرات معمول برای پایان دادن به جنگ اوکراین است و می‌تواند به بازنگری در برخی ترتیبات امنیتی شکل‌گرفته پس از جنگ سرد منجر شود.

جرد کوشنر، فرستاده ویژه ترامپ، چهارم و پنجم نوامبر در تشریح رویکرد جدید واشنگتن اعلام کرد که آمریکا به دنبال ایجاد سازوکاری برای پاسخ‌گویی به نگرانی‌های امنیتی همه طرف‌ها، کاهش احتمال درگیری‌های آینده و ایجاد محیطی باثبات‌تر و قابل پیش‌بینی‌تر در اروپا است.

بر اساس توضیحات کوشنر، این چارچوب پنج محور اصلی دارد. نخست، ایجاد سازوکار دائمی رایزنی‌های امنیتی میان طرف‌های ذی‌ربط؛ دوم، برقراری کانال‌های ارتباطی مطمئن برای مدیریت بحران؛ سوم، افزایش شفافیت در فعالیت‌ها و تحرکات نظامی؛ چهارم، اتخاذ اقدامات متقابل برای کاهش خطر تشدید تنش‌های نظامی و پنجم، ایجاد چارچوبی پایدار برای امنیت و ثبات بلندمدت اروپا.

از منظر فنی، این پنج محور را می‌توان تلاشی برای ایجاد نوعی نظام مدیریت بحران و کنترل تسلیحات در سطح قاره اروپا دانست؛ نظامی که در آن، علاوه بر ترتیبات دفاع جمعی ناتو، سازوکارهایی برای ارتباط مستقیم با روسیه و کاهش احتمال محاسبه اشتباه نظامی ایجاد شود.

برای مثال، ایجاد کانال‌های ارتباط اضطراری میان فرماندهان نظامی، اطلاع‌رسانی درباره رزمایش‌های بزرگ، شفافیت درباره جابجایی نیروها و توافق بر سر برخی اقدامات متقابل می‌تواند احتمال تبدیل یک حادثه نظامی محدود به بحران گسترده را کاهش دهد.

با این حال، مسئله اصلی در پیشنهاد واشنگتن، صرفاً ابزارهای فنی مدیریت بحران نیست، بلکه این است که چه کسی قواعد جدید را تعیین می‌کند و چه محدودیت‌هایی بر رفتار نظامی و امنیتی کشورهای اروپایی اعمال خواهد شد.

ترامپ پنجم نوامبر پس از دیدار با کریل دیمیتریف، فرستاده ویژه ولادیمیر پوتین، از نزدیک بودن یک توافق امنیتی بزرگ سخن گفت و اعلام کرد که توافق احتمالی تنها به اوکراین محدود نخواهد بود و ممکن است تمام اروپا را دربرگیرد.

همین اظهارات باعث شد موضوع از چارچوب مذاکرات صلح اوکراین خارج شود و به مسئله آینده نظم امنیتی اروپا تبدیل شود.

چرا اروپا نگران است؟

مهم‌ترین نگرانی کشورهای اروپایی این است که واشنگتن و مسکو درباره آینده امنیت قاره اروپا به توافقی دست پیدا کنند که کشورهای اروپایی و حتی ناتو در شکل‌گیری آن نقش تعیین‌کننده‌ای نداشته باشند.

بر اساس گزارش پولیتیکو، ۱۲ دیپلمات ناتو، نمایندگان اتحادیه اروپا و مقام‌های دولت‌های اروپایی درباره این ابتکار با این رسانه گفت‌وگو کرده‌اند. سه دیپلمات ناتو گفته‌اند که متحدان اروپایی آمریکا پیش از اعلام این برنامه از جزئیات آن مطلع نشده بودند و بسیاری از مقام‌های اروپایی نسبت به ماهیت و پیامدهای آن تردید دارند.

این مسئله از منظر ساختار امنیتی اروپا اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ناتو بر اساس اصل دفاع جمعی و تعهد اعضا به دفاع از یکدیگر شکل گرفته است. هرگونه توافق جدید با روسیه که به محدودیت استقرار نیروها، تغییر آرایش نظامی یا تعیین محدوده نفوذ قدرت‌ها منجر شود، می‌تواند مستقیماً بر توان بازدارندگی این ائتلاف تأثیر بگذارد.

نخستین نگرانی، احتمال احیای مفهوم حوزه نفوذ روسیه است. مسکو طی سال‌های گذشته بارها خواستار تغییر ترتیبات امنیتی اروپا و محدود شدن گسترش ناتو به سمت شرق شده است.

یوری اوشاکوف، مشاور سیاست خارجی کرملین، نیز پیش‌تر خواستار بازگشت ناتو به وضعیت پیش از سال ۱۹۹۷ شده بود؛ دوره‌ای که هنوز بسیاری از کشورهای اروپای شرقی و حوزه بالتیک به عضویت این ائتلاف درنیامده بودند.

باید توجه داشت از سال ۱۹۹۹ تاکنون، ۱۴ کشور به ناتو پیوسته‌اند: جمهوری چک، مجارستان و لهستان (۱۹۹۹) ؛ بلغارستان، استونی، لتونی، لیتوانی، رومانی، اسلواکی و اسلوونی (۲۰۰۴) ؛ آلبانی و کرواسی (۲۰۰۹) ؛ مونته‌نگرو (۲۰۱۷) ؛ مقدونیه شمالی (۲۰۲۰) ؛ فنلاند (۲۰۲۳) و سوئد (۲۰۲۴)

اجرای چنین خواسته‌ای عملاً می‌تواند به معنای بازنگری در وضعیت امنیتی کشورهایی مانند لهستان، کشورهای بالتیک و دیگر اعضای شرقی ناتو باشد؛ کشورهایی که پیوستن به این ائتلاف را تضمینی برای جلوگیری از فشار نظامی روسیه می‌دانند.

از نگاه این کشورها، پذیرش محدودیت‌های جدید برای حضور نظامی ناتو در شرق اروپا، بدون دریافت تضمین‌های متقابل و قابل راستی‌آزمایی از روسیه، می‌تواند موازنه بازدارندگی را به زیان آنها تغییر دهد.

نگرانی دوم به احتمال معامله بر سر اوکراین بازمی‌گردد. کشورهای اروپایی بیم دارند که واشنگتن برای دستیابی به توافق با مسکو، درباره وضعیت سرزمینی اوکراین، آینده عضویت این کشور در ناتو یا ترتیبات امنیتی آن امتیازاتی بدهد که هزینه آن بر دوش کی‌یف و کشورهای اروپایی قرار گیرد.

نگرانی سوم نیز به آینده حضور نظامی آمریکا در اروپا مربوط می‌شود. برخی دیپلمات‌های ناتو احتمال داده‌اند که ابتکار جدید واشنگتن با بازنگری در استقرار نیروهای آمریکایی در اروپا مرتبط باشد؛ موضوعی که می‌تواند قدرت بازدارندگی ناتو را تحت تأثیر قرار دهد.

در واقع، اگر توافق جدید به کاهش حضور نظامی آمریکا در جناح شرقی ناتو منجر شود، کشورهای اروپایی ناچار خواهند شد برای جبران خلأ احتمالی، هزینه‌های دفاعی و ظرفیت‌های نظامی خود را افزایش دهند.

کالاس، سیکورسکی و اوکراین با توافق پشت درهای بسته مخالف‌اند

مقام‌های اروپایی در واکنش به ابتکار واشنگتن تلاش کرده‌اند دو پیام را به‌صورت هم‌زمان منتقل کنند. نخست اینکه اروپا از هر ابتکار واقعی برای کاهش تنش و پایان جنگ استقبال می‌کند و دوم اینکه هیچ توافقی درباره آینده امنیت قاره اروپا نمی‌تواند بدون مشارکت کشورهای اروپایی شکل بگیرد.

کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، در ورشو تأکید کرد که اروپا از قبل دارای ساختار امنیتی مشخصی است و ناتو و اتحادیه اروپا هرکدام نقش‌های خاص خود را در این ساختار دارند.

وی با اشاره به سابقه نقض توافق‌ها و تعهدات بین‌المللی از سوی روسیه گفت که ولادیمیر پوتین حق وتو بر تصمیمات امنیتی اروپا ندارد و اوکراین نیز باید در ساختار امنیتی موجود اروپا ادغام شود.

کالاس همچنین تأکید کرد که هر توافقی برای اجرا به مشارکت اتحادیه اروپا نیاز دارد.

رادوسلاو سیکورسکی، وزیر خارجه لهستان، نیز موضعی صریح‌تر اتخاذ کرد و هشدار داد که توافق درباره آینده اوکراین و امنیت اروپا بدون حضور کشورهای اروپایی نه تنها تصمیمی غیرعاقلانه، بلکه عملاً غیرممکن خواهد بود.

اندری سیبیها، وزیر خارجه اوکراین، نیز تأکید کرد که روسیه نمی‌تواند ضامن امنیت قاره اروپا باشد و کشورهای اروپایی باید به جای مذاکره با مسکو درباره حوزه‌های نفوذ، بر حفاظت از خود در برابر تهدیدهای روسیه تمرکز کنند.

از منظر حقوقی و نهادی نیز موضع اروپا قابل توجه است. اتحادیه اروپا و ناتو دو ساختار متفاوت اما مکمل در حوزه امنیت اروپا هستند. ناتو مسئول اصلی دفاع جمعی نظامی است، در حالی که اتحادیه اروپا از ابزارهای سیاسی، اقتصادی، تحریمی و برخی ظرفیت‌های امنیتی و دفاعی برخوردار است. بنابراین، توافقی که صرفاً میان واشنگتن و مسکو منعقد شود، نمی‌تواند به‌تنهایی تعهدات دفاعی کشورهای عضو ناتو یا تصمیمات مستقل اتحادیه اروپا را تغییر دهد.

در این میان، موضوع تضمین‌های امنیتی اوکراین اهمیت ویژه‌ای دارد. ولودیمیر زلنسکی نیز تأکید کرده است که هرگونه توافق درباره امنیت روسیه باید با مشارکت اروپا همراه باشد و تغییر در ترتیبات ناتو نباید به‌عنوان عقب‌نشینی راهبردی این ائتلاف تلقی شود.

از سوی دیگر، کشورهای اروپایی با یک واقعیت راهبردی روبرو هستند. آنها برای تأمین امنیت خود همچنان به توان نظامی و بازدارندگی هسته‌ای آمریکا وابستگی قابل توجهی دارند، اما هم‌زمان نمی‌خواهند درباره آینده امنیتی خود صرفاً تابع تصمیمات واشنگتن باشند.

باید توجه داشت پیشنهاد ترامپ برای ایجاد ساختار امنیتی جدید در اروپا را باید در چارچوب تلاش آمریکا برای بازتعریف روابط با روسیه و پایان دادن به جنگ اوکراین بررسی کرد. از نگاه واشنگتن، ایجاد سازوکارهای ارتباطی، شفافیت نظامی و توافق‌های متقابل می‌تواند احتمال درگیری مستقیم میان روسیه و ناتو را کاهش دهد و زمینه ثبات بلندمدت را فراهم کند.

اما از نگاه اروپا، مسئله اصلی این است که آیا چنین توافقی به ایجاد نظامی متوازن و مبتنی بر حاکمیت برابر کشورها منجر می‌شود یا زمینه را برای بازگشت سیاست حوزه‌های نفوذ و محدود شدن استقلال راهبردی کشورهای اروپای شرقی فراهم می‌کند.

به همین دلیل، اختلاف فعلی صرفاً اختلافی دیپلماتیک بر سر حضور یا عدم حضور اروپا در یک نشست نیست؛ بلکه به تعارضی عمیق‌تر درباره ماهیت نظم امنیتی آینده قاره اروپا بازمی‌گردد: نظمی مبتنی بر حق انتخاب مستقل کشورها و دفاع جمعی، یا نظمی که در آن قدرت‌های بزرگ درباره محدوده نفوذ و ترتیبات امنیتی دیگر کشورها تصمیم‌گیری کنند.

تا زمانی که جزئیات حقوقی، تعهدات متقابل و سازوکارهای تضمین اجرای این پیشنهاد روشن نشود، نمی‌توان آن را یک توافق امنیتی عملیاتی تلقی کرد. آنچه فعلاً مشخص است، آغاز بحثی راهبردی درباره آینده ناتو، جایگاه روسیه و میزان استقلال اروپا در تعیین سرنوشت امنیتی خود است.