رویای تشکیل فرماندهی نظامی یکپارچه اعراب خلیج فارس به حقیقت پیوست! ؛ تلاش برای جبران شکاف‌های امنیتی

به گزارش خبرنگار بین الملل تابناک، شبکه الجزیره به نقل از جاسم البدیوی، دبیرکل شورای همکاری خلیج فارس، گزارش داد کشورهای عضو این شورا با ایجاد یک مقر پیشرفته برای فرماندهی نظامی یکپارچه در کویت و اختصاص نیروهای نظامی مناسب به آن موافقت کرده‌اند.

جاسم محمد البدیوی، دبیرکل شورای همکاری اعلام کرد که وزیران دفاع کشورهای عضو در بیست‌وسومین نشست شورای دفاع مشترک که امروز (سه‌شنبه) در منامه برگزار شد، با افتتاح یک فرماندهی پیشرفته برای فرماندهی نظامی یکپارچه در کویت و اختصاص نیروهای مناسب به آن موافقت کردند.

به گزارش سایت دبیرخانه شورای همکاری، این نشست به ریاست عبدالله بن حسن النعیمی، وزیر دفاع بحرین و رئیس دوره‌ای شورای دفاع مشترک، و با حضور وزیران دفاع کشورهای عضو برگزار شد.

البدیوی با اشاره به حمایت رهبران کشورهای عضو از تقویت همکاری‌های نظامی مشترک، تاکید کرد که هماهنگی دفاعی میان کشورهای شورای همکاری برای مقابله با تهدیدهای کنونی و آینده و حفاظت از امنیت و حاکمیت این کشورها اهمیت دارد.

دبیرکل شورای همکاری با اشاره به تحولات منطقه، آنچه را «حملات ایران» علیه کشورهای عضو خواند، محکوم کرد و از سطح همکاری و هماهنگی نظامی میان این کشورها برای مقابله با پیامدهای این تحولات تمجید کرد.

وی همچنین از عملکرد نیروهای مسلح کشورهای عضو در مقابله با این حملات قدردانی کرد.

البدیوی در ادامه، حملات منتسب به ایران علیه کشورهای عضو شورای همکاری را که به گفته وی به تأسیسات غیرنظامی و زیرساخت‌ها آسیب رسانده است، به‌شدت محکوم کرد.

وی همچنین حملات جنبش انصارالله یمن به عربستان و آنچه هدف قرار دادن اماکن مقدس خواند را محکوم و بر همبستگی کامل کشورهای عضو با ریاض و حمایت از اقدامات این کشور برای حفاظت از امنیت، حاکمیت و اماکن مقدس خود تاکید کرد.

البدیوی همچنین با اشاره به حملات ایران، از سطح همکاری و هماهنگی نظامی کشورهای عضو در مواجهه با تحولات اخیر تمجید کرد.

چرا شورای همکاری به فکر ایجاد فرماندهی یکپارچه افتاد؟

تصمیم اخیر را باید در بستر تحولات امنیتی منطقه و تجربه جنگ اخیر بررسی کرد. حملات موشکی و پهپادی به اهداف و زیرساخت‌های کشورهای عربی خلیج فارس نشان داد که برخورداری هر کشور از سامانه‌های پدافندی، تجهیزات نظامی و همکاری‌های امنیتی دوجانبه با قدرت‌های خارجی، لزوماً به معنای برخورداری از یک سازوکار دفاع جمعی کارآمد نیست.

در جریان جنگ، کشورهای عضو شورای همکاری با تهدیدهای مشترکی روبرو شدند، اما نحوه مواجهه آنها نشان داد که پاسخ‌ها عمدتاً در سطح ملی و بر اساس ظرفیت‌ها و ملاحظات جداگانه هر کشور شکل گرفته است.

این مسئله به ویژه در مواضع مقام‌های اماراتی بازتاب پیدا کرد. انور قرقاش، مشاور دیپلماتیک رئیس امارات، پس از جنگ از ضعف موضع سیاسی و نظامی شورای همکاری انتقاد کرد و بر این نکته انگشت گذاشت که کشورهای عضو در جریان بحران، عمدتاً به‌صورت جداگانه از خود دفاع کردند و نتوانستند یک پاسخ جمعی و هماهنگ ارائه دهند.

در واقع، جنگ اخیر برای کشورهای خلیج فارس تنها یک بحران نظامی نبود، بلکه آزمونی برای اعتبار ساختار امنیت جمعی آنها محسوب می‌شد. از این منظر، ایجاد مقر فرماندهی در کویت را می‌توان تلاشی برای تبدیل همکاری‌های پراکنده به یک ساختار سازمان‌یافته‌تر دانست.

سابقه تاریخی؛ از سپر جزیره تا فرماندهی مشترک

ایده ایجاد ساختار نظامی مشترک میان کشورهای عربی خلیج فارس موضوع تازه‌ای نیست. شورای همکاری خلیج فارس از زمان تأسیس در سال ۱۹۸۱ همواره با این پرسش روبرو بوده است که چگونه می‌توان از ظرفیت نظامی شش کشور عضو برای دفاع جمعی استفاده کرد.

نخستین گام مهم در این مسیر، تشکیل نیروی «سپر جزیره» در سال ۱۹۸۲ بود. این نیرو در ابتدا با مشارکت حدود پنج هزار نظامی از کشورهای عضو شکل گرفت و قرار بود به عنوان بازوی نظامی دفاع جمعی شورا عمل کند. نخستین رزمایش مشترک آن نیز در سال ۱۹۸۳ در امارات برگزار شد.

با این حال، عملکرد سپر جزیره از همان ابتدا با محدودیت‌های جدی مواجه بود. اختلاف بر سر فرماندهی، میزان مشارکت کشورها، محل استقرار نیروها و نگرانی برخی اعضا از افزایش نفوذ عربستان سعودی، مانع تبدیل این نیرو به یک ارتش مشترک قدرتمند شد.

یکی از نمونه‌های مهم این ناکارآمدی، حمله عراق به کویت در سال ۱۹۹۰ بود. نیروی سپر جزیره نتوانست مانع اشغال کویت شود و کشورهای عضو برای آزادسازی این کشور به ائتلاف نظامی تحت رهبری آمریکا متکی شدند. این تجربه نشان داد که وجود یک نیروی نظامی مشترک روی کاغذ، بدون توان عملیاتی و سازوکار فرماندهی مؤثر، تضمینی برای دفاع جمعی نیست.

در سال ۲۰۱۱ و در جریان بحران داخلی بحرین، سپر جزیره بار دیگر به صحنه آمد. پس از درخواست دولت بحرین، نیروهایی از کشورهای عضو وارد این کشور شدند. بخش اصلی نیروهای اعزامی را حدود ۱۲۰۰ نیروی نظامی عربستان و ۶۰۰ نیروی پلیس امارات تشکیل می‌دادند. کویت نیز نیروهای دریایی خود را برای کمک به حفاظت از مرزهای دریایی بحرین اعزام کرد.

این عملیات یکی از مهم‌ترین نمونه‌های استفاده عملی از ظرفیت نظامی مشترک شورای همکاری بود؛ هرچند مأموریت اعلام‌شده آن حفاظت از مراکز و تأسیسات راهبردی بود و نه شکل‌گیری یک ارتش یکپارچه با فرماندهی عملیاتی مستقل.

فرماندهی یکپارچه؛ طرحی که از سال ۲۰۱۳ روی میز بود

نکته مهم دیگر آن است که تصمیم برای ایجاد فرماندهی نظامی یکپارچه نیز سابقه‌ای بیش از یک دهه دارد. در نشست سی‌وچهارم سران شورای همکاری در کویت در دسامبر ۲۰۱۳، ایجاد فرماندهی نظامی یکپارچه به تصویب رسید.

این تصمیم قرار بود همکاری دفاعی اعضا را از سطح رزمایش‌ها و هماهنگی‌های محدود فراتر ببرد و امکان استفاده سازمان‌یافته‌تر از ظرفیت‌های نظامی کشورهای عضو را فراهم کند.

در دسامبر ۲۰۱۹ نیز توافق‌نامه مربوط به مقر فرماندهی نظامی یکپارچه امضا شد و در نوامبر ۲۰۲۱ مقر این فرماندهی در ریاض افتتاح شد. بنابراین، تصویب ایجاد یک مقر پیشرفته در کویت در نوامبر ۲۰۲۶ را باید در ادامه همان روند تاریخی بررسی کرد.

آیا کشورهای خلیج فارس از این پس عملیات نظامی مشترک انجام خواهند داد؟

پاسخ به این پرسش به جزئیات اجرایی طرح بستگی دارد. اختصاص نیروهای نظامی به مقر فرماندهی یکپارچه می‌تواند زمینه را برای شکل‌گیری ظرفیت عملیاتی مشترک فراهم کند؛ از جمله هماهنگی سامانه‌های پدافند هوایی، تبادل اطلاعات و داده‌های راداری، هشدار زودهنگام، برنامه‌ریزی دفاعی، رزمایش‌های مشترک و واکنش هماهنگ به تهدیدهای نظامی.

با این وجود باید توجه داشت تصویب ایجاد مقر و اختصاص نیرو به آن به خودی خود به معنای تشکیل ارتش واحد یا صدور مجوز خودکار برای اجرای عملیات نظامی مشترک نیست.

برای تحقق چنین هدفی، کشورهای عضو باید درباره سطح اختیارات فرماندهی مرکزی، نحوه انتقال نیروها، قواعد درگیری، سازوکار تصمیم‌گیری سیاسی و چگونگی مشارکت هر کشور در عملیات به توافق برسند.

به بیان دیگر، مسئله اصلی تنها ایجاد یک ساختمان یا استقرار نیرو نیست، بلکه میزان آمادگی کشورهای عضو برای واگذاری بخشی از اختیار تصمیم‌گیری نظامی به یک ساختار مشترک است.

عبور از هماهنگی نظامی به دفاع جمعی

تصمیم جدید شورای همکاری را می‌توان تلاشی برای پاسخ به یکی از مهم‌ترین انتقادهایی دانست که پس از جنگ اخیر مطرح شد؛ اینکه کشورهای عربی خلیج فارس با وجود برخورداری از منابع مالی، تجهیزات پیشرفته نظامی و همکاری گسترده با قدرت‌های خارجی، همچنان فاقد یک سازوکار مستقل و مؤثر برای دفاع جمعی هستند.

با این حال، اختلافات سیاسی میان اعضا همچنان پابرجاست. امارات، عربستان، قطر، کویت، بحرین و عمان در برخی مسائل منطقه‌ای، از جمله نحوه مواجهه با ایران، روابط با آمریکا و اسرائیل و ترتیبات امنیتی آینده، دیدگاه‌های یکسانی ندارند.

از این منظر، مقر جدید فرماندهی در کویت زمانی می‌تواند به نقطه عطفی در امنیت منطقه تبدیل شود که کشورهای عضو حاضر باشند منافع و ملاحظات ملی خود را در چارچوب یک راهبرد دفاعی مشترک هماهنگ کنند.

در غیر این صورت، تجربه تاریخی سپر جزیره تکرار خواهد شد؛ ساختاری با عنوان دفاع جمعی که در لحظه بحران، همچنان به تصمیم‌های جداگانه دولت‌های عضو وابسته می‌ماند.

در کنار این مسائل، جنگ اخیر بار دیگر این پرسش را برای کشورهای عربی خلیج فارس مطرح کرد که آیا میزبانی از پایگاه‌های نظامی آمریکا و اتکا به چتر امنیتی واشنگتن توانسته است امنیت پایدار برای آنها فراهم کند؟

واقعیت این است که حضور گسترده نظامی آمریکا در منطقه، نه‌تنها مانع شکل‌گیری بحران‌های امنیتی نشده، بلکه با تبدیل شدن برخی از این کشورها به محل استقرار نیروها و تجهیزات نظامی آمریکا، پیچیدگی روابط امنیتی آنها با ایران را افزایش داده است.

در چنین شرایطی، این کشورها ممکن است در حالی که خود را از طرف‌های مستقیم منازعه نمی‌دانند، به دلیل میزبانی از پایگاه‌های آمریکایی در معرض پیامدهای تقابل نظامی تهران و واشنگتن قرار گیرند.

از این منظر، تقویت توان دفاعی مستقل و ایجاد سازوکارهای امنیت جمعی درون شورای همکاری می‌تواند تلاشی برای کاهش وابستگی امنیتی به قدرت‌های فرامنطقه‌ای و افزایش قدرت مانور کشورهای عضو در بحران‌های آینده باشد؛ هرچند تحقق چنین هدفی مستلزم بازنگری در مناسبات امنیتی با ایران و حل اختلافات درون شورای همکاری نیز خواهد بود.