MD-۸۰؛ پرندهای با موتورهای جنجالی و پروندهای که هنوز بسته نشده است
برای شناخت MD-۸۰ باید به خانواده DC-۹ بازگشت. مکدانل داگلاس در ادامه توسعه DC-۹، هواپیمایی بزرگتر و توانمندتر ساخت که برای پروازهای کوتاه و متوسط طراحی شده بود. نخستین پرواز MD-۸۰ در ۱۸ اکتبر ۱۹۷۹ انجام شد و این خانواده از سال ۱۹۸۰ وارد خدمت تجاری شد.

به گزارش سرویس حمل و نقل، هوانوردی تابناک، در تاریخ هوانوردی ایران، هواپیماهایی وجود دارند که با دیدن ظاهرشان میتوان چند دهه از صنعت هوانوردی را به خاطر آورد؛ بوئینگ ۷۲۷ با موتورهای سهگانه، بوئینگ ۷۳۷ با طراحی آشنای بدنه و بال و البته مکدانل داگلاس MD-۸۰؛ هواپیمایی که با دو موتور نصبشده در انتهای بدنه، دم T شکل و صدای خاص موتورهایش، همیشه چهرهای متفاوت در فرودگاههای ایران داشته است.
اما MD-۸۰ در سالهای اخیر بیش از آنکه به خاطر طراحی خاصش خبرساز باشد، به دلیل مشکلات فنی موتورهای خانواده JT۸D-۲۰۰، شکست پرههای توربین، حوادث مرتبط با جداشدن قطعات موتور و محدودیتهای صلاحیت پروازی در کانون توجه قرار گرفته است. ماجرای زمینگیری بخشی از این هواپیماها در ایران نیز نشان داد که عمر عملیاتی یک هواپیما فقط با تعمیر بدنه و آمادهبهکاری کابین ادامه پیدا نمیکند؛ موتور، قطعات دوار، سوابق تعمیراتی و اجرای دقیق دستورالعملهای صلاحیت پروازی، تعیینکننده ادامه حضور آن در آسمان هستند.
از DC-۹ تا MD-۸۰؛ تولد یک هواپیمای متفاوت
MD-۸۰ در مدلهای مختلفی از جمله MD-۸۱، MD-۸۲، MD-۸۳، MD-۸۷ و MD-۸۸ تولید شد. هر کدام از این نسخهها با توجه به ظرفیت سوخت، وزن برخاست، موتور و مأموریت عملیاتی، ویژگیهای متفاوتی داشتند.
این خانواده در مجموع نزدیک به ۱۲۰۰ فروند تولید شد و برای سالها در ناوگان شرکتهای بزرگ هواپیمایی جهان حضور داشت. آمریکاییها، اروپاییها و شرکتهای هواپیمایی آسیایی از این هواپیما در مسیرهای پرتردد و متوسط استفاده میکردند.
یک نکته تاریخی هم درباره نام این هواپیما وجود دارد. گاهی در گفتوگوهای عمومی از MD-۸۰ با عنوان «بوئینگ MD» یاد میشود؛ چون شرکت مکدانل داگلاس در سال ۱۹۹۷ با بوئینگ ادغام شد. با این حال، طراحی و شکلگیری خانواده MD-۸۰ متعلق به مکدانل داگلاس است و نباید آن را محصولی دانست که از ابتدا توسط بوئینگ طراحی شده باشد.

دو موتور در انتهای بدنه؛ انتخابی که هم مزیت داشت و هم دردسر
مهمترین ویژگی ظاهری MD-۸۰، محل نصب موتورهای آن است. برخلاف بوئینگ ۷۳۷ و ایرباس A۳۲۰ که موتورهایشان زیر بال قرار گرفتهاند، در MD-۸۰ دو موتور در قسمت انتهایی بدنه نصب شدهاند و دم هواپیما نیز به شکل T طراحی شده است.
این آرایش در زمان طراحی، مزایای مشخصی داشت. بال بدون نیاز به حمل موتورهای بزرگ زیر خود طراحی میشد، فضای زیر بال برای ارابه فرود و اجزای دیگر آزادتر بود و هواپیما میتوانست از معماری متفاوتی در توزیع اجزا استفاده کند.
اما هر انتخاب مهندسی هزینه و محدودیت خودش را دارد. نصب موتور در عقب بدنه، دسترسی تعمیراتی، توزیع وزن و رفتار آیرودینامیکی هواپیما را تحت تأثیر قرار میدهد. یکی از موضوعاتی که در بررسی حوادث خانواده MD-۸۰ مورد توجه قرار گرفته، احتمال ورود یخ جداشده از سطح بال به موتورهای نصبشده در عقب است.
این مسئله در یک حادثه مشهور بهروشنی دیده شد.
وقتی هر دو موتور از کار افتادند؛ ماجرای پرواز ۷۵۱ اسکاندیناوی
۲۷ دسامبر ۱۹۹۱، پرواز ۷۵۱ شرکت هواپیمایی اسکاندیناوی با یک فروند MD-۸۱ از فرودگاه آرلاندا در استکهلم برخاست. هواپیما شب قبل در هوای سرد در فضای باز پارک شده بود و با وجود عملیات یخزدایی، یخ شفاف روی بخشهایی از سطح بال باقی مانده بود.
پس از برخاست، قطعات یخ از روی بال جدا شدند و به داخل هر دو موتور مکیده شدند. ورود یخ به موتور باعث آسیب به مراحل فن و ایجاد پدیده Surge یا ناپایداری شدید جریان کمپرسور شد. هر دو موتور در فاصله کوتاهی از کار افتادند و هواپیما ناچار شد در زمینی خارج از فرودگاه فرود اضطراری انجام دهد.

هواپیما بهشدت آسیب دید، اما هر ۱۲۹ سرنشین آن زنده ماندند.
بررسی رسمی هیئت تحقیق سوانح سوئد نشان داد که رویههای تشخیص و حذف یخ شفاف از بال کافی نبوده است. همچنین سامانه کنترل خودکار رانش یا ATR با افزایش توان موتور در زمان بروز ناپایداری، در تشدید وضعیت نقش داشت. سازمان هوانوردی فدرال آمریکا نیز در گزارش آموزشی خود به این موضوع اشاره کرده که موقعیت موتورهای MD-۸۱ در عقب بدنه، خطر مکیدهشدن یخ جداشده از بال را افزایش میدهد.
این حادثه به معنای آن نیست که هر MD-۸۰ در هوای سرد مستعد از دست دادن موتور است؛ بلکه نشان میدهد طراحی هواپیما، شرایط محیطی، روشهای نگهداری و عملکرد سامانههای کنترلی باید در کنار یکدیگر ارزیابی شوند.
پرونده جدیتر؛ شکست قطعات موتور و خطر جداشدن پرههای توربین
موضوع موتورهای MD-۸۰ تنها به ورود یخ یا اجسام خارجی محدود نمیشود. موتورهای Pratt & Whitney JT۸D-۲۰۰ که در مدلهایی مانند MD-۸۲، MD-۸۳ و MD-۸۸ استفاده شدهاند، در طول عمر عملیاتی خود با مواردی از شکست قطعات داخلی نیز روبهرو بودهاند.
در یک موتور توربوفن، پرههای کمپرسور و توربین با سرعت بسیار بالا میچرخند. این قطعات تحت فشارهای مکانیکی، حرارتی و ارتعاشی قرار دارند. ترکهای خستگی، فرسودگی، آسیب ناشی از جسم خارجی، اشکال در ساخت یا تعمیر و ضعف در بازرسی میتوانند زمینه شکست یک قطعه را فراهم کنند.
خطر زمانی جدیتر میشود که قطعه شکستهشده از محفظه موتور خارج شود؛ وضعیتی که در اصطلاح فنی به آن Uncontained Engine Failure گفته میشود. در چنین حالتی، قطعات پرسرعت موتور ممکن است از محفظه محافظ عبور کنند و به بدنه هواپیما یا سامانههای مجاور آسیب بزنند.
یکی از نمونههای مهم، حادثه پرواز ۱۲۸۸ دلتا در ۶ ژوئیه ۱۹۹۶ بود. یک فروند MD-۸۸ هنگام آغاز حرکت برای برخاست در فرودگاه پنساکولا دچار شکست توپی فن موتور سمت چپ شد. قطعات جداشده وارد بدنه عقب هواپیما شدند؛ دو مسافر جان باختند و دو نفر دیگر بهشدت مجروح شدند.
هیئت ملی ایمنی حملونقل آمریکا، NTSB ، علت اصلی را شکست توپی فن موتور در پی وجود ترک خستگی دانست؛ ترکیبی از نقص ایجادشده در فرایند ساخت و ناکافیبودن فرایند بازرسی برای شناسایی ترک پیش از شکست. این حادثه نشان داد حتی قطعهای که در محدوده عمر مجاز خود قرار دارد، اگر نقص اولیه آن در ساخت یا بازرسی شناسایی نشود، میتواند به یک خطر جدی تبدیل شود.
البته این حادثه مربوط به MD-۸۸ و موتور JT۸D-۲۱۹ بود و نباید آن را با تمام نسخههای MD-۸۰ یا همه موتورهای این خانواده یکسان دانست.

دستورالعمل مهم FAA ؛ چرا پرههای توربین به مسئلهای جدی تبدیل شدند؟
یکی از مهمترین اسناد مرتبط با ایمنی موتورهای خانواده MD-۸۰، دستورالعمل صلاحیت پروازی FAA با شماره AD ۲۰۲۱-۲۲-۱۹ است که در سال ۲۰۲۱ صادر شد و از ۲۸ دسامبر همان سال لازمالاجرا شد.
این دستورالعمل موتورهای Pratt & Whitney با مدلهای JT۸D-۲۰۹، JT۸D-۲۱۷، JT۸D-۲۱۷A ، JT۸D-۲۱۷C و JT۸D-۲۱۹ را دربر میگیرد.
محرک اصلی صدور این دستورالعمل، گزارش یک مورد Surge در موتور JT۸D-۲۱۷C نصبشده روی MD-۸۲ بود که به شکست پره توربین فشار پایین و جداشدن آن از موتور منجر شد. FAA همچنین به پنج مورد قبلی شکست و جداشدن پرههای توربین در موتورهای مشمول اشاره کرد.
دستورالعمل جدید صرفاً یک توصیه عمومی برای بازدید از موتور نبود. این سند، الزامات مشخصی برای بازرسی پرههای مراحل سوم و چهارم توربین فشار پایین، بررسی میزان سایش، تعیین فواصل بازرسی مجدد و تعویض قطعاتی که از حدود مجاز عبور میکنند، تعیین کرد.
اهمیت این موضوع در آن است که پره توربین یکی از قطعات حساس و پرتنش موتور محسوب میشود. سایش در ناحیه اتصال و شیارهای نگهدارنده پرهها میتواند بر استحکام و پایداری مجموعه اثر بگذارد. اگر وضعیت قطعه از محدوده تعیینشده خارج شود، ادامه استفاده از آن بدون اقدام اصلاحی قابل قبول نیست.
در واقع، مسئله فقط این نیست که موتور روشن میشود یا هواپیما میتواند برخاست کند؛ مسئله این است که آیا قطعات داخلی موتور هنوز در محدوده ایمن و تأییدشده سازنده قرار دارند یا خیر.
ماجرای موتورهای MD در ایران؛ از حادثه تا محدودیت پروازی
خانواده MD-۸۰ طی سالهای گذشته در شرکتهای هواپیمایی ایرانی از جمله ایرانایرتور، کیشایر، زاگرس، کاسپین و آتا حضور داشته است. بخشی از این هواپیماها از بازار جهانی دستدوم تأمین شدهاند و سابقه عملیاتی آنها به شرکتها و کشورهای مختلف بازمیگردد.
در ایران نیز نمونههایی از مشکلات مرتبط با موتور این خانواده گزارش شده است. در ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۰، یک فروند MD-۸۲ که برای ایرانایرتور پرواز میکرد، پس از خروج از کرمانشاه با کاهش غیرعادی پارامترهای موتور سمت چپ مواجه شد. خدمه موتور را خاموش کردند و هواپیما به کرمانشاه بازگشت. بررسیها از آسیب به ورودی و کمپرسور موتور و ورود اجسام خارجی حکایت داشت.
در نمونهای دیگر، در۴ بهمن ۱۴۰۲ یک فروند MD-۸۲ ایرانایرتور در مسیر تبریز به مشهد پس از بروز نقص در موتور سمت راست و خاموشکردن آن، به تبریز بازگشت. گزارشهای منتشرشده از آسیب به بخشهای توربین فشار بالا و فشار پایین موتور خبر دادند.
این موارد را باید در کنار حوادث جهانی و دستورالعملهای فنی موتور بررسی کرد. یک خاموشی موتور در پرواز الزاماً به معنای نقص طراحی هواپیما نیست؛ اما تکرار موارد آسیب داخلی، شکست پره و نیاز به دستورالعملهای بازرسی ویژه، نشان میدهد که وضعیت فنی موتورهای این خانواده موضوعی حاشیهای نیست.

چرا بخشی از MD های ایران زمینگیر شدند؟
ماجرای محدودیت پرواز MD ها در ایران در سال ۱۴۰۵ به یکی از بحثهای مهم صنعت هوانوردی کشور تبدیل شد. سازمان هواپیمایی کشوری اجرای الزامات مرتبط با دستورالعمل FAA درباره موتورهای JT۸D-۲۰۰ را پیگیری کرد و از ابتدای مهرماه ۱۴۰۵، پرواز هواپیماهای مشمول که الزامات فنی را اجرا نکرده بودند، متوقف شد.
بر اساس گزارشهای منتشرشده در مهرماه، از میان هواپیماهای MD موجود در ناوگان کشور، ۴۱ فروند از هواپیماهای عملیاتی مشمول محدودیت از چرخه پرواز خارج شدند. این اتفاق برای شرکتهایی که به این هواپیماها وابستگی داشتند، فقط یک مسئله فنی نبود؛ کاهش ظرفیت پروازی، تغییر برنامهها، جابهجایی مسافران و هزینه آمادهسازی هواپیماهای جایگزین را نیز به دنبال داشت.
نکته مهم این است که دستورالعمل FAA همه هواپیماهای MD را بدون تفکیک زمینگیر نمیکند. الزامات آن به مدل موتور، وضعیت پرهها، سوابق تعمیراتی و زمان انجام بازرسیها مربوط است. هواپیمایی که موتور آن الزامات لازم را رعایت کرده باشد، میتواند با حفظ شرایط صلاحیت پروازی به فعالیت ادامه دهد.
در آبان ۱۴۰۵ نیز سرپرست دفتر صلاحیت پروازی سازمان هواپیمایی کشوری اعلام کرد هشت موتور متعلق به چهار فروند هواپیمای MD متعلق به شرکتهای ایرانایرتور، کیشایر، آوا و اطلس مجوز صلاحیت پروازی دریافت کردهاند. این اعلام نشان میدهد مسیر بازگشت به خدمت برای هواپیماهای دارای موتور منطبق با الزامات فنی باز است؛ اما بازگشت هر فروند به پرواز، به تأیید وضعیت فنی همان هواپیما و موتورهای آن وابسته خواهد بود.
مسئله اصلی؛ قطعهای که باید تعویض شود، نه اینکه فقط بازرسی شود
یکی از چالشهای مهم موتورهای JT۸D-۲۰۰ در سالهای اخیر، تأمین پرههای مورد نیاز و اجرای دستورالعملهای مربوط به آنها بوده است. وقتی سازنده یا مرجع صلاحیت پروازی تعویض یک قطعه را در بازه مشخصی الزامی میکند، انجام بازرسی به تنهایی همیشه جایگزین تعویض نیست.
بازرسی میتواند وضعیت قطعه را مشخص کند و نشان دهد که آیا هنوز در محدوده مجاز قرار دارد یا خیر؛ اما اگر قطعه به حد سایش یا محدودیت تعیینشده رسیده باشد، راهحل فنی باید مطابق دستورالعمل باشد.
برای شرکتهای ایرانی، تأمین قطعات اصلی و دریافت تأییدیههای لازم در فضای محدودیتهای بینالمللی، دشوارتر از شرکتهایی است که به زنجیره جهانی تأمین دسترسی مستقیم دارند. این دشواری میتواند هزینه تعمیرات و زمان زمینگیری را افزایش دهد؛ اما هیچکدام از این مشکلات، مجوز عبور از الزامات صلاحیت پروازی نیست.

MD-۸۰؛ هواپیمایی که نباید با نوستالژی قضاوت شود
MD-۸۰ از نظر طراحی، یکی از هواپیماهای شاخص نسل خود است. موتورهای عقب، دم T شکل، کابین با چیدمان ۲-۳ و صدای خاص موتورهای JT۸D ، آن را از بوئینگ ۷۳۷ و ایرباس A۳۲۰ متمایز میکنند.
اما دوران این هواپیما با دوران موتورهای جدید و کممصرف یکسان نیست. موتورهای JT۸D-۲۰۰ میراث یک نسل قدیمیتر از فناوری توربوفن هستند و هزینه نگهداری، مصرف سوخت، دسترسی به قطعات و الزامات بازرسی آنها در اقتصاد بهرهبرداری اهمیت زیادی دارد.
MD-۸۰ را نمیتوان صرفاً به دلیل سن یا سابقه حوادثش ناامن دانست؛ همانطور که نمیتوان با تکیه بر سابقه طولانی پرواز، نگرانیهای فنی موتورهای آن را نادیده گرفت. معیار واقعی، وضعیت هر فروند، سوابق موتور، اجرای دستورالعملهای صلاحیت پروازی و کیفیت تعمیر و نگهداری است.
این هواپیما برای سالها بخشی از ناوگان ایران بوده و هنوز هم برای بسیاری از علاقهمندان هوانوردی، صدای موتورهایش یادآور دورهای متفاوت از پرواز است. اما آینده MD در ایران بیش از هر چیز به یک پرسش فنی وابسته است: آیا میتوان موتورهای آن را با قطعات تأییدشده، بازرسیهای معتبر و هزینهای قابل قبول در وضعیت ایمن نگه داشت؟
پاسخ این پرسش را نه خاطرات پروازی و نه علاقه به یک مدل خاص، بلکه سوابق فنی و معیارهای صلاحیت پروازی تعیین میکنند.
تابناک را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید
نظرات بینندگان
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.
دیدگاه خود را بنویسید
سایت تابناک از انتشار نظرات حاوی توهین و افترا و نوشته شده با حروف لاتین (فینگیلیش) معذور است.