دلیل تکرار خبر انفجار مدیریت شده مهمات باقی مانده از جنگ چیست؟

به گزارش تابناک، در جنگ، همه مهمات شلیک‌شده به هدف اصابت نمی‌کنند و همه آن‌هایی هم که به مقصد می‌رسند، الزاماً منفجر نمی‌شوند. بخشی از مهمات ممکن است به دلیل نقص فنی، اختلال در سامانه هدایت، اشکال در چاشنی یا شرایط محیطی، پیش از رسیدن به هدف یا پس از برخورد از کار بیفتند. این اتفاق در ادبیات نظامی با مفاهیمی مانند نرخ عدم عملکرد (Malfunction Rate) و مهمات عمل‌نکرده (Unexploded Ordnance یا UXO) شناخته می‌شود.

همین مسئله، پرسشی را پیش روی افکار عمومی قرار می‌دهد که معمولاً در گزارش‌های روزانه جنگ جایی ندارد: از میان هزاران موشک، بمب و پهپادی که در جریان یک عملیات نظامی به کار گرفته می‌شوند، سرنوشت آن‌هایی که به هدف نمی‌رسند یا منفجر نمی‌شوند چه خواهد شد؟

این پرسش درباره حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ به‌خصوص وقتی پای مناطق کوهستانی، بیابانی و کم‌تردد کشور در میان باشد.

عدد ۳ تا ۵ درصد از کجا آمده است؟

در توییت مورد بحث، فرض شده است که دست‌کم ۳ تا ۵ درصد مهمات به دلایل فنی عمل نمی‌کنند. این عدد از نظر نظامی بی‌پایه نیست، اما تعمیم آن به تمام موشک‌ها، بمب‌ها و پهپادهای به‌کاررفته در یک جنگ، بدون تفکیک نوع سلاح، دقت علمی ندارد.

گزارش مؤسسه پژوهشی رَند (RAND) درباره هزینه‌های پاک‌سازی مهمات منفجرنشده، به داده‌های ارتش آمریکا استناد می‌کند که بر اساس آن، میانگین نرخ نقص در آزمایش‌های کنترل کیفیت برای خانواده‌های مختلف مهمات متفاوت بوده است: حدود ۱.۷۸ درصد برای نارنجک‌ها، ۲.۹۱ درصد برای خمپاره‌ها، ۳.۷۵ درصد برای گلوله‌های توپخانه و ۳.۸۴ درصد برای راکت‌ها. این ارقام مربوط به آزمایش‌های کنترل‌شده‌اند و نباید بدون احتیاط به شرایط واقعی میدان جنگ تعمیم داده شوند.

کمیته بین‌المللی صلیب سرخ نیز در توضیح پیامدهای باقی‌ماندن مهمات منفجرنشده، دامنه‌ای بسیار گسترده‌تر را مطرح می‌کند: نرخ عدم عملکرد مهمات مختلف می‌تواند از یک تا ۴۰ درصد تغییر کند. نوع مهمات، عمر انبارداری، کیفیت تولید، شرایط نگهداری، جنس خاک محل برخورد و حتی نحوه استفاده از سلاح در این تفاوت نقش دارند.

نکته مهم‌تر آن است که در برخی انواع تسلیحات، به‌ویژه بمب‌های خوشه‌ای، اختلاف میان آمار اعلامی سازندگان و یافته‌های گروه‌های خنثی‌سازی مین بسیار زیاد است. گزارش سرویس پژوهشی کنگره آمریکا (CRS) در سال ۲۰۲۴ می‌گوید برخی سازندگان نرخ نقص ۲ تا ۵ درصدی را اعلام می‌کنند، درحالی‌که متخصصان پاک‌سازی میادین آلوده به مهمات، در مواردی نرخ‌هایی بین ۱۰ تا ۳۰ درصد گزارش کرده‌اند.

پس عدد ۳ تا ۵ درصد را می‌توان برای یک محاسبه فرضی به کار برد، اما نه به‌عنوان نرخ قطعی نقص همه تسلیحات آمریکایی و اسرائیلی در جنگ با ایران.

۳۵ هزار مهمات؛ اگر حتی بخشی از آن‌ها عمل نکرده باشند چه؟

وزیر دفاع رژیم صهیونیستی در جریان جنگ جاری، از مصرف بیش از ۱۵ هزار بمب توسط ارتش این رژیم علیه ایران خبر داده بود. این آمار در ۲۵ مارس ۲۰۲۶ از سوی اسرائیل کاتس و رئیس ستاد ارتش اسرائیل، ایال زامیر، اعلام شد. در گزارش‌های بعدی نیز مقام‌های نظامی اسرائیل از مصرف بسیار بیشتر مهمات هوایی سخن گفته‌اند؛ از جمله یک مقام ارشد نظامی در ژوئیه ۲۰۲۶ که رقم تقریبی ۱۰۰ هزار مهمات هوایی را برای دوره طولانی جنگ مطرح کرد.

بنابراین، عدد ۳۵ هزار که در محاسبه توییت مبنا قرار گرفته، باید به‌عنوان یک فرض محاسباتی مستقل بررسی شود، نه آماری که بتوان آن را بدون ذکر تاریخ و منبع به وزیر دفاع اسرائیل نسبت داد.

با این فرض که ۳۵ هزار مهمات واقعاً به کار گرفته شده باشد، محاسبه ساده است:

با نرخ نقص ۳ درصدی، حدود ۱۰۵۰ مهمات.

با نرخ نقص ۵ درصدی، حدود ۱۷۵۰ مهمات.

یعنی در چنین سناریویی، ممکن است بیش از هزار مهمات به شکل مورد انتظار عمل نکرده باشند. اما یک تمایز فنی در اینجا نباید گم شود: هر مهماتی که به هدف اصابت نمی‌کند، لزوماً یک مهمات منفجرنشده نیست. ممکن است موشک از مسیر خود منحرف شده باشد، در هوا از بین رفته باشد، در نقطه‌ای خارج از منطقه هدف سقوط کرده باشد یا سامانه انفجاری آن پس از برخورد عمل نکرده باشد. این وضعیت‌ها از نظر فنی و میزان خطر یکسان نیستند.

برای مثال، در یک موشک کروز، نقص سامانه پیشران، اختلال در هدایت یا اشکال در بخش انفجاری می‌تواند سرنوشت‌های متفاوتی رقم بزند. موشکی که موتور آن در میانه مسیر از کار می‌افتد، ممکن است در منطقه‌ای دور از هدف سقوط کند. اگر کلاهک آن منفجر نشده باشد، بقایای آن همچنان می‌تواند خطرناک باشد.

اینجاست که موضوع از یک بحث آماری فراتر می‌رود.

موشک‌هایی که شاید هنوز در جایی از ایران باقی مانده‌اند

یکی از ویژگی‌های جغرافیایی ایران، گستردگی مناطق کم‌تردد و صعب‌العبور است. رشته‌کوه‌ها، دشت‌های دورافتاده و پهنه‌های بیابانی کشور، مناطقی را تشکیل می‌دهند که شناسایی و بررسی تمام نقاط آن‌ها در کوتاه‌مدت امکان‌پذیر نیست.

در چنین جغرافیایی، این احتمال وجود دارد که بقایای برخی تسلیحات مهاجم، از جمله موشک‌های کروز، در نقاطی سقوط کرده باشند که هنوز شناسایی نشده‌اند.

البته این گزاره با ادعای وجود تعداد مشخصی موشک کروز آمریکایی کشف‌نشده در ایران تفاوت دارد. تاکنون نمی‌توان صرفاً با اتکا به نرخ‌های عمومی نقص مهمات، وجود چنین بقایایی را اثبات کرد. برای رسیدن به این نتیجه، باید اطلاعات مربوط به نوع موشک‌های شلیک‌شده، تعداد پرتاب‌ها، مسیرهای پروازی، محل اصابت‌ها و گزارش‌های میدانی در دسترس باشد.

اما اصل نگرانی کاملاً واقعی است. تجربه جنگ‌های گذشته نشان داده که پایان حملات نظامی الزاماً به معنای پایان خطر مهمات به‌کاررفته نیست.

کمیته بین‌المللی صلیب سرخ در گزارش خود درباره بقایای انفجاری جنگ توضیح می‌دهد که مهمات عمل‌نکرده ممکن است حتی مدت‌ها پس از پایان درگیری، با کوچک‌ترین جابه‌جایی یا دست‌کاری منفجر شوند. این خطر محدود به میدان‌های نبرد نیست؛ گاهی یک وسیله انفجاری در زمینی کشاورزی، حاشیه یک جاده یا منطقه‌ای که مردم برای چرای دام به آن رفت‌وآمد می‌کنند، باقی می‌ماند.

تجربه جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ نیز نمونه‌ای روشن از این مسئله است. گزارش اداره پاسخگویی دولت آمریکا (GAO) درباره عملیات طوفان صحرا، به تلفات ناشی از دست‌کاری نامناسب مهمات خوشه‌ای منفجرنشده توسط نیروهای آمریکایی پرداخت. حتی ارتشی که خود از این تسلیحات استفاده کرده بود، پس از پایان عملیات با مسئله بقایای خطرناک مهمات روبه‌رو شد.

این تجربه یک پیام روشن دارد: مهمات عمل‌نکرده، مسئله‌ای مربوط به چند ساعت یا چند روز پس از حمله نیست؛ ممکن است سال‌ها بعد نیز خطرآفرین باشد.

پهپادهای انتحاری آمریکایی؛ سلاح ارزان با دردسرهای تازه

موضوع دیگری که در روزهای اخیر توجه‌ها را به خود جلب کرده، استفاده آمریکا از پهپادهای انتحاری در عملیات علیه ایران است.

واشنگتن در آغاز حملات ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، برای نخستین بار استفاده رزمی از پهپاد انتحاری جدید خود با نام LUCAS را تأیید کرد. این پهپاد در چارچوب طرح «اسکادران عقرب» (Task Force Scorpion Strike) توسعه یافته و طراحی آن از خانواده پهپادهای شاهد الهام گرفته است. گزارش رسانه نظامی آمریکایی Military Times نیز استفاده عملیاتی از این سامانه را تأیید کرده است.

این تحول از یک جهت اهمیت دارد: آمریکا که سال‌ها از پهپادهای گران‌قیمت شناسایی و رزمی استفاده می‌کرد، اکنون به سمت به‌کارگیری گسترده‌تر پهپادهای یک‌بارمصرف و ارزان‌قیمت حرکت کرده است. چنین سامانه‌هایی می‌توانند در تعداد بیشتر به کار گرفته شوند و هزینه عملیاتی پایین‌تری داشته باشند.

اما ارزان‌تر بودن به معنای مصونیت از نقص فنی نیست.

پهپاد انتحاری نیز مانند هر وسیله پرنده دیگری ممکن است دچار اختلال در ارتباط، سامانه ناوبری، موتور یا تجهیزات الکترونیکی شود. در چنین شرایطی، پهپاد ممکن است پیش از رسیدن به هدف سقوط کند یا پس از قطع ارتباط، مسیر پیش‌بینی‌نشده‌ای را طی کند.

در گزارش‌های روزهای ۶ و ۷ نوامبر نیز رسانه‌های بین‌المللی از اعلام رهگیری و انهدام پهپادهای آمریکایی MQ-۱ و MQ-۹ بر فراز جزیره قشم از سوی سپاه و ارتش ایران خبر دادند. خبرگزاری آناتولی این ادعاها را منتشر کرد و در گزارش مربوط به پهپاد MQ-۹ تصریح کرد که طرف آمریکایی در آن مقطع واکنشی رسمی نشان نداده بود.

البته باید میان این پهپادهای شناسایی و رزمی و پهپادهای انتحاری LUCAS تفاوت قائل شد. همچنین درباره ادعای تازه‌تر رهگیری یک پهپاد انتحاری آمریکایی در روز گذشته، تا زمان نگارش این گزارش، تأیید مستقل و جزئیات فنی کافی در منابع بین‌المللی در دسترس نیست. بنابراین نمی‌توان نوع دقیق پهپاد یا مأموریت آن را قطعی دانست.

جنگ تمام شده باشد، خطر ممکن است باقی بماند

مسئله مهم در این میان، سرنوشت بقایای مهمات و تجهیزات نظامی است. در جنگ‌های هوایی، بخشی از آثار عملیات ممکن است در لحظه حمله دیده نشوند. دوربین‌ها و تصاویر ماهواره‌ای معمولاً محل انفجارهای بزرگ را ثبت می‌کنند، اما یک موشک سقوط‌کرده در منطقه‌ای دورافتاده یا یک پهپاد آسیب‌دیده که در نقطه‌ای خارج از محدوده سکونت سقوط کرده، ممکن است مدت‌ها از دید رسانه‌ها و حتی نهادهای مسئول پنهان بماند.

این موضوع برای ایران از جنبه دیگری هم اهمیت دارد. بخش‌هایی از کشور که در معرض عبور یا هدف‌گیری موشک‌ها و پهپادهای مهاجم قرار گرفته‌اند، ممکن است پس از پایان عملیات نیز نیازمند بررسی‌های میدانی باشند. نباید فرض کرد که هر منطقه‌ای که در آن صدای انفجار شنیده نشده یا آثار تخریب آشکاری وجود ندارد، الزاماً از بقایای خطرناک تسلیحات پاک است.

در این زمینه، اطلاع‌رسانی عمومی اهمیت زیادی دارد. مردم باید بدانند که نزدیک‌شدن به قطعات ناشناس فلزی، بقایای موشک یا پهپاد و اشیای مشکوک باقی‌مانده از حملات، می‌تواند خطرناک باشد. حتی اگر یک قطعه ظاهراً سوخته یا تخریب‌شده به نظر برسد، احتمال باقی‌ماندن مواد انفجاری در آن وجود دارد. چنین مواردی باید بدون دست‌کاری به مراجع انتظامی و متخصصان خنثی‌سازی مهمات گزارش شود.

یک نکته دیگر هم نباید نادیده گرفته شود: ثبت محل سقوط و جمع‌آوری اطلاعات مربوط به بقایای تسلیحات، فقط اقدامی برای رفع خطر نیست. این اطلاعات می‌تواند در شناسایی نوع تسلیحات مورد استفاده مهاجم، ارزیابی فناوری نظامی آن و مستندسازی ابعاد حملات نیز نقش داشته باشد.

آمار تعداد بمب‌ها و موشک‌های شلیک‌شده، تنها بخشی از واقعیت یک جنگ را نشان می‌دهد. بخشی دیگر از این واقعیت در نقاطی قرار دارد که شاید هنوز هیچ تصویری از آن‌ها منتشر نشده باشد؛ جایی که یک موشک عمل‌نکرده یا پهپاد سقوط‌کرده می‌تواند ماه‌ها بعد دوباره به مسئله‌ای امنیتی تبدیل شود.