همزمان با برگزاری سیوچهارمین هفته کتاب؛
۲۰ میلیارد تومان حمایت از هفته کتاب؛ سهم واقعی مردم چقدر است؟
مسئولان از بیش از ۲۰ میلیارد تومان هزینه و حمایت برای سیوچهارمین هفته کتاب خبر دادهاند که بیش از ۱۰ میلیارد تومان آن یارانه خرید کتاب است. اما در شرایطی که افزایش هزینههای چاپ، قیمت کتاب را بالا برده و قدرت خرید خانوارها را کاهش داده، پرسش اصلی این است: این حمایتها چقدر به ناشر، کتابفروش و خریدار میرسد و آیا میتواند کتاب را به سبد خانوار برگرداند؟

سیوچهارمین هفته کتاب با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم»از ۲۳ تا ۲۹ آبان ۱۴۰۵ در سراسر کشور درحال برگزاری است. این هفته هر سال با نمایشگاه، نشست و طرحهای حمایتی همراه است، اما در شرایطی که اقتصاد نشر با گرانی کاغذ و چاپ، کاهش شمارگان و افت قدرت خرید مواجه است، برگزاری برنامههای مناسبتی بهتنهایی معیار کافی برای سنجش موفقیت سیاستهای فرهنگی نیست.
مسئله امروز نشر فقط کمبود مخاطب نیست. ناشری که با گرانی کاغذ، چاپ، صحافی و توزیع روبهروست، درباره قیمت پشت جلد، شمارگان و زمان انتشار تصمیمهای سختتری میگیرد؛ مخاطبی که هزینههای زندگیاش بالا رفته، کتاب را از اولویتهای ماهانهاش کنار میگذارد. نتیجه، بازاری است که هم تولیدکنندهاش زیر فشار است و هم مصرفکنندهاش.
۲۰ میلیارد تومان؛ اعتبار نقدی یا مجموع حمایتها؟
ابراهیم حیدری، مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران و دبیر هفته کتاب، در نشست خبری اعلام کرد مجموع هزینهها و حمایتها، با احتساب خدمات، امکانات، زیرساختها و ظرفیت دستگاههای مشارکتکننده، بیش از ۲۰ میلیارد تومان است. او همچنین از اختصاص بیش از ۱۰ میلیارد تومان یارانه خرید کتاب خبر داد.
این رقم معادل بودجه نقدی پرداختشده نیست. برای ارزیابی دقیق، باید روشن شود چه میزان نقدی هزینه شده، چه میزان ارزش خدمات و امکانات دستگاههاست و سهم برنامههای ترویجی، حمایت از ناشران و کتابفروشان و یارانه خرید مردم چقدر است.
یارانه خرید کتاب؛ حمایت مؤثر یا مسکّن مقطعی؟
بر اساس اعلام ستاد خبری هفته کتاب، طرح فروش حضوری و مجازی کتابفروشیها در سامانه «بازار کتاب» از ۲۳ تا ۲۹ آبان در حال اجراست و خریداران از ۲۰ درصد یارانه تا سقف خرید دو میلیون تومان بهرهمند میشوند؛ یعنی حداکثر ۴۰۰ هزار تومان یارانه برای هر نفر.
با حساب ساده، مصرف کامل ۱۰ میلیارد تومان یارانه با نرخ ۲۰ درصد، به حدود ۵۰ میلیارد تومان خرید واقعی در یک هفته نیاز دارد. اینکه این رقم چقدر دستیافتنی است، به تجربههای قبلی نگاه میخواهد. در طرح مشابه هفته وحدت در شهریور ۱۴۰۴، با یارانه ۲۵ درصدی تا سقف یک میلیون تومان، مجموع یارانه پرداختشده حدود ۳ میلیارد تومان گزارش شد که ۸۶ درصد آن در خرید حضوری و ۱۴ درصد در خرید مجازی مصرف شده بود. فاصله این رقم با اعتبار ۱۰ میلیاردی امسال نشان میدهد اعلام اعتبار با مصرف واقعی یکی نیست.
اثرگذاری طرح به چند عامل بستگی دارد: استقبال مردم، تعداد کتابفروشیهای مشارکتکننده، تنوع عناوین، سقف اعتبار هر خریدار و میزان استفاده واقعی. همچنین اگر یارانهها فقط در بازههای کوتاه مناسبتی ارائه شوند، اثرشان هم به همان بازه محدود میماند. بازار نشر به سیاستی قابلپیشبینی و مستمر نیاز دارد تا ناشر بتواند برای تولید برنامهریزی کند و مخاطب در طول سال به کتاب مناسبتری دسترسی داشته باشد.
کاغذ و هزینه تولید؛ حلقهای که هنوز محل پرسش است
کاغذ سهم مهمی از هزینه تولید کتاب دارد و هر نوسان قیمت یا مشکل دسترسی، مستقیم بر قیمت نهایی اثر میگذارد. در ماههای گذشته، واردات و توزیع کاغذ بارها مورد توجه رسانهها و تشکلهای نشر بوده است. اعلام واردات محمولههای کاغذ بهتنهایی به معنای حل مشکل ناشران نیست؛ باید روشن شود این کاغذ با چه سازوکاری، با چه قیمتی و به کدام گروهها رسیده، سهم ناشران کوچک و متوسط چقدر بوده و چه بخشی از نیاز واقعی بازار را پوشش داده است. بدون این اطلاعات نمیتوان گفت سیاست تأمین کاغذ هزینه تولید را کم کرده یا گرانی سایر اقلام اثر آن را خنثی کرده است.
کاهش شمارگان؛ فشار همزمان بر ناشر و مخاطب
میانگین شمارگان یکی از شاخصهای مهم وضعیت بازار نشر است. وقتی شمارگان کم میشود، هزینههای ثابت چاپ میان نسخههای کمتری تقسیم میشود و قیمت تمامشده هر نسخه بالا میرود؛ مخاطب با قیمت بیشتر روبهرو میشود و احتمال خریدش کمتر میشود. ادامه این چرخه میتواند بنیه اقتصادی ناشران را تضعیف و بازار کتاب را کوچکتر کند.
البته کاهش شمارگان را نباید فقط به یک عامل نسبت داد. وضعیت اقتصادی خانوار، تغییر الگوی مصرف فرهنگی، گسترش محتوای دیجیتال و نحوه توزیع هم نقش دارند و سیاستگذاری باید همه آنها را در نظر بگیرد.
بیشتر بخوانید: کتاب را از قفسه به میدان خیابان بیاوریم!
استانها؛ سهم کتابفروشیها و مردم
اختصاص بخش عمده اعتبارات به استانها میتواند برنامههای فرهنگی را متوازنتر کند و کتاب را به شهرهای دورتر از مراکز نشر برساند. اما صرف اعلام تعداد برنامهها کافی نیست. باید مشخص شود چه اعتباری به هر استان رسیده، چه مقدار پرداخت شده و چه سهمی صرف برنامههایی شده که مستقیم به خرید کتاب و حمایت از کتابفروشیها کمک میکنند. همچنین باید روشن شود در استانهایی که کتابفروشی کمتر است، پس از پایان این هفته چه فعالیتی ادامه پیدا میکند.
پرسشهایی که پس از هفته کتاب باید پاسخ بگیرند
هفته کتاب وقتی از یک مناسبت تقویمی فراتر میرود که نتیجهاش با شاخصهای قابلاندازهگیری سنجیده شود. برای قضاوت درباره اثربخشی ارقام اعلامشده، انتشار این دادهها لازم است:
• سهم اعتبار نقدی از رقم ۲۰ میلیاردی و تفکیک آن به یارانه خرید، برنامههای ترویجی و حمایت از ناشران و کتابفروشان؛
• تعداد خریداران، میزان واقعی یارانه مصرفشده و تغییر فروش کتابفروشیها در دوره اجرای طرح، با مقایسه با دورههای قبل؛
• نحوه توزیع و قیمت کاغذ و سهم ناشران کوچک و متوسط؛
• روند میانگین شمارگان و قیمت متوسط کتاب در یک سال گذشته؛
• سهم و دستاورد استانها از اعتبارات.
مسئله اصلی این نیست که هفته کتاب چند برنامه برگزار کرده یا چه رقمی اعلام شده است. مسئله این است که پس از پایان این هفته، ناشر میتواند با هزینه قابلتحملتری کتاب تولید کند، کتابفروش با تقاضای بیشتری روبهرو میشود و خانوادهها سهم بیشتری از درآمدشان را به کتاب اختصاص میدهند یا نه.
تابناک را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید
نظرات بینندگان
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.
دیدگاه خود را بنویسید
سایت تابناک از انتشار نظرات حاوی توهین و افترا و نوشته شده با حروف لاتین (فینگیلیش) معذور است.