میگ‌ـ۳۵؛ جنگنده‌ای که هنوز باید خودش را ثابت کند

به گزارش خبرنگار سرویس امنیتی و دفاعی تابناک، خبر استفاده روسیه از جنگنده میگ‌ـ۳۵ برای رهگیری پهپادهای اوکراینی، دوباره نام این هواپیما را مطرح کرده است؛ جنگنده‌ای که از ابتدا با وعده ارتقای توان خانواده میگ‌ـ۲۹ معرفی شد، اما برخلاف انتظارات اولیه، هنوز به تعداد قابل توجهی وارد خدمت نشده است. حالا گزارش‌هایی از حضور آن در مأموریت‌های مقابله با پهپادها منتشر شده و همین موضوع فرصتی فراهم کرده تا این جنگنده را نه از دریچه تبلیغات سازنده، بلکه با معیارهای فنی و عملیاتی بررسی کنیم؛ اینکه واقعاً چه توانایی‌هایی دارد، در کدام مأموریت‌ها می‌تواند مؤثر باشد و محدودیت‌های آن تا کجاست.

ماجرا از گزارش‌هایی آغاز شد که در اکتبر ۲۰۲۶ در چند رسانه نظامی منتشر شدند. بر اساس این گزارش‌ها، روسیه از تعدادی میگ‌ـ۳۵ برای رهگیری پهپادهای دوربرد اوکراینی استفاده کرده است. شمار هواپیماهای مورد اشاره نیز حدود شش فروند عنوان شده؛ چهار فروند تک‌سرنشین و دو فروند دوسرنشین. بخشی از این اطلاعات به منابع اوکراینی و تصویری منتسب به حضور یک خلبان روس در کابین این جنگنده متکی است. هنوز آمار مستقلی از تعداد پروازهای انجام‌شده، اهداف رهگیری‌شده، تسلیحات مصرفی و میزان موفقیت این مأموریت‌ها منتشر نشده است. بنابراین، خبر حضور میگ‌ـ۳۵ در این مأموریت‌ها را می‌توان جدی گرفت، اما تبدیل آن به نشانه‌ای از موفقیت گسترده عملیاتی، بدون اطلاعات بیشتر، زودهنگام است.

انتخاب جنگنده برای مقابله با پهپادهای دوربرد، از نظر نظامی قابل درک است. پهپادی که در فاصله‌ای زیاد از مواضع پدافندی شناسایی می‌شود، ممکن است به منطقه‌ای وارد شود که اعزام یک جنگنده برای رهگیری آن سریع‌تر یا از نظر عملیاتی مناسب‌تر باشد. هواپیما می‌تواند در زمان کوتاهی مسافت زیادی را طی کند، در ارتفاع مورد نظر قرار بگیرد و با استفاده از رادار یا سامانه‌های اپتیکی هدف را دنبال کند. اما این مأموریت یک ملاحظه مهم هم دارد: هزینه مقابله با هدف. اگر برای انهدام یک پهپاد ارزان‌قیمت، موشکی گران‌قیمت شلیک شود، حتی موفقیت در رهگیری هم الزاماً به معنای عملکرد اقتصادی مناسب نیست. هزینه سوخت، استهلاک موتور، آماده‌سازی جنگنده و نگهداری آن نیز باید در محاسبه هر مأموریت دیده شود.

از این منظر، استفاده از میگ‌ـ۳۵ برای رهگیری پهپادها به‌تنهایی نه نشانه برتری آن است و نه ضعفش را ثابت می‌کند. نتیجه به نوع هدف، فاصله کشف تا رهگیری، شرایط جوی، سامانه‌های مورد استفاده و سلاحی بستگی دارد که برای درگیری انتخاب می‌شود. یک جنگنده چندمنظوره می‌تواند در چنین مأموریتی نقش مؤثری داشته باشد، اما قرار نیست جایگزین شبکه راداری، سامانه‌های پدافندی کوتاه‌برد و میان‌برد یا جنگ الکترونیک شود. کارآمدی دفاع هوایی زمانی شکل می‌گیرد که این ابزارها اطلاعات را با یکدیگر به اشتراک بگذارند و هر هدف با مناسب‌ترین وسیله درگیر شود.

میگ‌ـ۳۵ از کجا آمده و چه توان پروازی دارد؟

میگ‌ـ۳۵ در واقع ادامه مسیر توسعه میگ‌ـ۲۹ است؛ هواپیمایی که روسیه تلاش کرده با تغییرات سازه‌ای، ارتقای پیشرانه و اضافه کردن تجهیزات جدید، آن را به یک جنگنده چندمنظوره با قابلیت‌های به‌روزتر تبدیل کند. این هواپیما از تجربه توسعه میگ‌ـ۲۹کی، میگ‌ـ۲۹کی‌یو‌بی و میگ‌ـ۲۹ام/ام۲ بهره گرفته است. نخستین پرواز نمونه توسعه‌یافته آن در سال ۲۰۱۶ انجام شد و در ژانویه ۲۰۱۷ به‌صورت عمومی معرفی شد. روس‌ها میگ‌ـ۳۵ را در رده نسل چهارم و چهارونیم قرار می‌دهند؛ یعنی جنگنده‌ای با تجهیزات و سامانه‌های ارتقایافته، نه هواپیمایی با طراحی پنهانکار و ویژگی‌های کامل نسل پنجم.

در بخش پیشرانه، دو موتور RD-۳۳MK نیروی مورد نیاز میگ‌ـ۳۵ را تأمین می‌کنند. این موتور از خانواده شناخته‌شده RD-۳۳ است که در نسخه‌های مختلف جنگنده‌های میگ استفاده شده و در مدل MK برای افزایش توان و بهبود برخی مشخصات عملیاتی توسعه یافته است. رانش اعلام‌شده برای هر موتور حدود ۹ هزار کیلوگرم‌نیرو است. حداکثر وزن برخاست هواپیما به حدود ۲۴ هزار و ۵۰۰ کیلوگرم می‌رسد و سازنده ظرفیت حمل حداکثر ۶ هزار و ۵۰۰ کیلوگرم تسلیحات خارجی را برای آن اعلام کرده است. تسلیحات از طریق ۹ جایگاه خارجی حمل می‌شوند و سرعت نهایی اعلام‌شده در ارتفاع بالا حدود ۲۱۰۰ کیلومتر بر ساعت است.

البته این اعداد به‌تنهایی تصویر کاملی از توان پروازی هواپیما نمی‌دهند. ظرفیت حمل تسلیحات، حداکثر وزن برخاست و سرعت نهایی، هرکدام در شرایط مشخصی به دست می‌آیند و نمی‌توان همه آن‌ها را هم‌زمان در یک مأموریت عملیاتی در نظر گرفت. افزایش وزن تسلیحات و مخازن خارجی، مصرف سوخت و مقاومت آیرودینامیکی را بالا می‌برد و بر برد و مانورپذیری اثر می‌گذارد. از طرف دیگر، برد عملیاتی به نوع مأموریت، ارتفاع پرواز، ذخیره سوخت، مدت زمان گشت هوایی و شرایط درگیری وابسته است. بنابراین، برای مقایسه میگ‌ـ۳۵ با جنگنده‌های دیگر باید پیکربندی مأموریتی مشخص باشد؛ مقایسه چند عدد حداکثری از بروشورهای فنی، نتیجه قابل اتکایی به دست نمی‌دهد.

رادار و سامانه‌های الکترونیکی؛ فاصله مشخصات اعلامی تا تجهیزات عملیاتی

بخش مهم‌تر ماجرا در سامانه‌های الکترونیکی هواپیما قرار دارد. در معرفی رسمی میگ‌ـ۳۵، رادار آرایه فازی فعال یا AESA یکی از قابلیت‌های اصلی آن عنوان شده است. سازنده برای این رادار توانایی رهگیری هم‌زمان ۳۰ هدف و درگیری با شش هدف را اعلام می‌کند و برد کشف را در شرایط مشخص تا حدود ۱۶۰ کیلومتر می‌داند. چنین راداری، در صورت نصب و دستیابی به عملکرد اعلام‌شده، می‌تواند آگاهی موقعیتی خلبان را افزایش دهد و مدیریت هم‌زمان چند تهدید را آسان‌تر کند. سامانه‌های اپتیکی و فروسرخ نیز امکان کشف و رهگیری هدف را در کنار رادار فراهم می‌کنند.

اما همین‌جا یکی از ابهام‌های مهم میگ‌ـ۳۵ خود را نشان می‌دهد. آنچه در معرفی رسمی هواپیما به‌عنوان مشخصات راداری مطرح شده، الزاماً همان تجهیزاتی نیست که روی تمام نمونه‌های ساخته‌شده نصب شده است. گزارش تحلیلی بریکینگ دیفنس در سال ۲۰۲۵ به محدودیت تجهیز نمونه‌های روسی به رادار AESA مورد تبلیغ اشاره کرده و هزینه این سامانه را یکی از عوامل مؤثر در انتخاب پیکربندی دانسته است. این تفاوت را نباید دست‌کم گرفت؛ زیرا رادار، یکی از اصلی‌ترین اجزای تعیین‌کننده توان رزمی جنگنده مدرن است.

در واقع، نام یکسان روی دو هواپیما تضمین نمی‌کند که هر دو توان راداری و الکترونیکی مشابهی داشته باشند. نوع رادار، نرم‌افزار پردازش سیگنال، سامانه جنگ الکترونیک، رایانه مأموریت و موشک‌های یکپارچه‌شده با هواپیما، همگی در نتیجه نهایی اثر دارند. اگر نمونه‌ای با رادار متفاوت تحویل شود، نمی‌توان مشخصات نسخه مجهز به AESA را برای آن در نظر گرفت. همین مسئله در مذاکره برای خرید یا همکاری صنعتی اهمیت زیادی دارد؛ خریدار باید دقیقاً بداند چه تجهیزاتی تحویل می‌گیرد، امکان ارتقای آن‌ها وجود دارد یا نه و برای پشتیبانی و تعمیرشان تا چه اندازه به سازنده وابسته خواهد بود.

رهگیری پهپادها؛ توان عملیاتی در برابر هزینه مأموریت

انتخاب جنگنده برای مقابله با پهپادهای دوربرد، از نظر نظامی قابل درک است. پهپادی که در فاصله‌ای زیاد از مواضع پدافندی شناسایی می‌شود، ممکن است به منطقه‌ای وارد شود که اعزام یک جنگنده برای رهگیری آن سریع‌تر یا از نظر عملیاتی مناسب‌تر باشد. هواپیما می‌تواند در زمان کوتاهی مسافت زیادی را طی کند، در ارتفاع مورد نظر قرار بگیرد و با استفاده از رادار یا سامانه‌های اپتیکی هدف را دنبال کند. اما این مأموریت یک ملاحظه مهم هم دارد: هزینه مقابله با هدف. اگر برای انهدام یک پهپاد ارزان‌قیمت، موشکی گران‌قیمت شلیک شود، حتی موفقیت در رهگیری هم الزاماً به معنای عملکرد اقتصادی مناسب نیست. هزینه سوخت، استهلاک موتور، آماده‌سازی جنگنده و نگهداری آن نیز باید در محاسبه هر مأموریت دیده شود.

از این منظر، استفاده از میگ‌ـ۳۵ برای رهگیری پهپادها به‌تنهایی نه نشانه برتری آن است و نه ضعفش را ثابت می‌کند. نتیجه به نوع هدف، فاصله کشف تا رهگیری، شرایط جوی، سامانه‌های مورد استفاده و سلاحی بستگی دارد که برای درگیری انتخاب می‌شود. یک جنگنده چندمنظوره می‌تواند در چنین مأموریتی نقش مؤثری داشته باشد، اما قرار نیست جایگزین شبکه راداری، سامانه‌های پدافندی کوتاه‌برد و میان‌برد یا جنگ الکترونیک شود. کارآمدی دفاع هوایی زمانی شکل می‌گیرد که این ابزارها اطلاعات را با یکدیگر به اشتراک بگذارند و هر هدف با مناسب‌ترین وسیله درگیر شود.

سه مسیر احتمالی؛ خرید، پشتیبانی صنعتی یا تولید مشترک

برای ایران، این پرسش‌ها از آن جهت مهم‌تر می‌شود که ورود هر جنگنده جدید، تنها به اضافه شدن چند فروند هواپیما محدود نیست. یک مدل جدید به خلبان آموزش‌دیده، متخصص تعمیر و نگهداری، تجهیزات زمینی، قطعات یدکی، تسلیحات سازگار و زیرساخت تعمیراتی نیاز دارد. اگر موتور و رادار هواپیما در داخل قابل پشتیبانی نباشند، حتی یک ناوگان کوچک نیز می‌تواند به زنجیره تأمین خارجی وابسته بماند. از همین رو، ارزش یک جنگنده را باید در کنار میزان آمادگی عملیاتی و امکان حفظ آن در خدمت سنجید؛ نه فقط بر اساس تعداد هواپیماهایی که در روز تحویل وارد آشیانه می‌شوند.

در بحث احتمال خرید میگ‌ـ۳۵ توسط ایران نیز هنوز باید با احتیاط پیش رفت. آنچه در اظهارات عمومی مقام‌های ایرانی و گزارش‌های رسانه‌ای درباره خرید جنگنده از روسیه مطرح شده، عمدتاً به سوخوـ۳۵ مربوط است. در ژانویه ۲۰۲۵ نیز یک فرمانده ارشد سپاه خرید سوخوـ۳۵ را تأیید کرد، اما در آن اظهارات تعداد هواپیماها و زمان تحویل مشخص نشد. این خبر را نمی‌توان به میگ‌ـ۳۵ تعمیم داد. تا اینجا سند علنی قابل اتکایی که خرید یا قرارداد قطعی میگ‌ـ۳۵ برای ایران را تأیید کند، منتشر نشده است. بنابراین، بررسی این هواپیما در ارتباط با ایران فعلاً باید در سطح ارزیابی یک گزینه فنی و صنعتی باقی بماند، نه روایت قراردادی که جزئیات آن روشن نیست.

اگر روزی موضوع ورود میگ‌ـ۳۵ به ایران جدی شود، نخستین انتخاب پیش روی تصمیم‌گیران، خرید محدود هواپیماهای آماده خواهد بود یا رفتن به سمت همکاری صنعتی گسترده‌تر. خرید محدود می‌تواند در کوتاه‌مدت بخشی از نیاز عملیاتی را پوشش دهد، اما هزینه آموزش، تسلیحات، قطعات و نگهداری را هم به ناوگان اضافه می‌کند. در چنین مدلی باید روشن باشد که میگ‌ـ۳۵ قرار است چه مأموریتی انجام دهد و چه تفاوتی در توان عملیاتی ایجاد کند. اگر نقش آن با هواپیماهای موجود هم‌پوشانی داشته باشد، هزینه ایجاد یک زنجیره پشتیبانی مستقل ممکن است از دستاورد عملیاتی آن بیشتر شود.

مسیر دیگر، همکاری در حوزه تعمیر و نگهداری و تولید بخشی از قطعات است. این مدل از خرید صرف فراتر می‌رود و می‌تواند به ایجاد ظرفیت فنی در داخل کمک کند، اما نباید آن را انتقال کامل فناوری دانست. راه‌اندازی مرکز تعمیر موتور، آموزش متخصصان، تولید قطعات غیرحساس و انجام بازرسی‌های دوره‌ای، اقداماتی هستند که می‌توانند وابستگی به خدمات خارجی را کاهش دهند. با این حال، تا زمانی که تعمیر اساسی موتور، پشتیبانی رادار و سامانه‌های الکترونیکی و دسترسی به اسناد فنی در اختیار طرف خارجی باشد، استقلال عملیاتی همچنان محدود خواهد ماند.

خط تولید جنگنده؛ مونتاژ با انتقال فناوری تفاوت دارد

موضوع خط تولید نیز در همین نقطه معنا پیدا می‌کند. گاهی تجربه ورود هیلمن هانتر و تولید پیکان در ایران به‌عنوان نمونه‌ای از اثر انتقال یک محصول خارجی بر شکل‌گیری ظرفیت صنعتی مطرح می‌شود. این تجربه از نظر ایجاد نیروی متخصص، زیرساخت تولید و توسعه زنجیره تأمین قابل بررسی است، اما نمی‌توان صنعت خودرو را مستقیماً با تولید جنگنده مقایسه کرد. ساخت هواپیمای رزمی به فناوری‌هایی نیاز دارد که هرکدام به‌تنهایی یک صنعت تخصصی محسوب می‌شوند؛ از متالورژی و مواد پیشرفته گرفته تا موتور، رادار، نرم‌افزار پروازی و یکپارچه‌سازی تسلیحات.

برای مثال، تولید موتور RD-۳۳MK صرفاً به داشتن نقشه یا خط مونتاژ نیاز ندارد. پره‌های توربین باید در دما و فشار بسیار بالا کار کنند و ساخت آن‌ها به آلیاژهای ویژه، فناوری ریخته‌گری و ماشین‌کاری دقیق، پوشش‌های حرارتی و تجهیزات آزمون تخصصی وابسته است. در رادار AESA نیز مسئله فقط مونتاژ قطعات الکترونیکی نیست؛ طراحی آنتن، ساخت ماژول‌های فرستنده و گیرنده، پردازش سیگنال، مدیریت حرارتی و نرم‌افزار باید با یکدیگر هماهنگ باشند. اگر این دانش و تجهیزات منتقل نشوند، خط تولید ممکن است در عمل به محلی برای سرهم کردن قطعات وارداتی تبدیل شود؛ ظرفیتی که با توقف تأمین خارجی، به‌سرعت با مشکل روبه‌رو خواهد شد.

از همین رو، در هر توافق صنعتی باید سهم واقعی تولید داخل مشخص باشد. آیا فقط بدنه و سازه هواپیما در ایران ساخته می‌شود یا امکان تعمیر اساسی موتور هم وجود خواهد داشت؟ آیا اسناد فنی و ابزارهای آزمون در اختیار متخصصان ایرانی قرار می‌گیرد؟ آیا امکان تولید قطعات حساس، ارتقای سامانه‌های مأموریتی و یکپارچه‌سازی تسلیحات بومی فراهم می‌شود؟ حتی موضوعی مانند دسترسی به نرم‌افزارهای کنترل پرواز و رایانه مأموریت اهمیت دارد؛ زیرا بدون شناخت و اختیار کافی در این بخش‌ها، امکان تغییر و توسعه مستقل هواپیما محدود می‌ماند.

تیراژ تولید و پشتیبانی؛ نقطه‌ای که نباید نادیده گرفته شود

در کنار همه این مسائل، وضعیت خود برنامه میگ‌ـ۳۵ نیز نیازمند توجه است. شمار محدودی که در گزارش‌های اخیر برای هواپیماهای موجود روسیه اعلام شده، نشان می‌دهد این جنگنده هنوز به تیراژ گسترده‌ای نرسیده است. تولید کم می‌تواند هزینه قطعات و خدمات را بالا ببرد و استمرار پشتیبانی را دشوار کند. برای کشوری که قصد ورود به یک برنامه بلندمدت را دارد، باید روشن باشد کارخانه سازنده چه ظرفیت تولیدی دارد، سفارش‌های قطعی آن چقدر است، قطعات تا چه زمانی تأمین می‌شوند و در صورت کاهش یا توقف تولید، پشتیبانی ناوگان چگونه ادامه خواهد یافت. این پرسش‌ها به‌اندازه مشخصات موتور و رادار اهمیت دارند؛ زیرا یک جنگنده بدون زنجیره پشتیبانی پایدار، حتی با توان پروازی بالا، نمی‌تواند نقش مستمری در ساختار دفاعی ایفا کند.

مقایسه میگ‌ـ۳۵ با سوخوـ۳۵ نیز باید بر اساس مأموریت انجام شود. سوخوـ۳۵ جنگنده‌ای بزرگ‌تر و سنگین‌تر با ظرفیت حمل سوخت و تسلیحات بیشتر است و برای مأموریت‌هایی با شعاع عملیاتی متفاوت طراحی شده است. میگ‌ـ۳۵ در ابعاد کوچک‌تری قرار دارد و ممکن است در برخی مأموریت‌ها هزینه عملیاتی پایین‌تری داشته باشد، اما این مزیت هنوز باید با داده‌های واقعی اثبات شود. هزینه هر ساعت پرواز، نرخ آمادگی، عمر قطعات، میزان مصرف سوخت و هزینه تعمیرات اساسی، معیارهایی هستند که می‌توانند نشان دهند یک جنگنده در عمل چقدر اقتصادی است. صرف اعلام هزینه پایین‌تر از سوی سازنده، پاسخ این پرسش‌ها را نمی‌دهد.

آنچه از بررسی میگ‌ـ۳۵ به دست می‌آید، تصویری دوگانه است. از نظر فنی با جنگنده‌ای چندمنظوره روبه‌رو هستیم که دو موتور RD-۳۳MK ، ظرفیت حمل تسلیحات قابل توجه و قابلیت استفاده از سامانه‌های راداری و اپتیکی پیشرفته برای آن اعلام شده است. در مقابل، تعداد محدود نمونه‌های ساخته‌شده، ابهام درباره تجهیزات نصب‌شده روی نسخه‌های عملیاتی و نبود اطلاعات مستقل کافی از عملکرد رزمی، اجازه نمی‌دهد آن را محصولی با کارنامه عملیاتی تثبیت‌شده بدانیم.

برای ایران نیز مسئله اصلی پیش از هر تصمیمی، روشن شدن نیاز عملیاتی و محاسبه هزینه چرخه عمر چنین هواپیمایی است. خرید چند فروند، همکاری در تعمیر و نگهداری یا ورود به تولید مشترک، هرکدام پیامدهای متفاوتی دارند و نمی‌توان آن‌ها را در یک عنوان کلی به نام همکاری دفاعی خلاصه کرد. اگر موضوع فقط خرید هواپیما باشد، باید دید چه توان تازه‌ای به ناوگان اضافه می‌شود و هزینه حفظ آن چقدر خواهد بود. اگر بحث تولید مطرح شود، معیار اصلی دیگر تعداد بدنه‌های ساخته‌شده نیست؛ میزان دانشی است که در داخل باقی می‌ماند و توانایی‌ای که پس از پایان همکاری خارجی همچنان قابل استفاده خواهد بود.

میگ‌ـ۳۵ هنوز برای پاسخ به همه این پرسش‌ها داده کافی در اختیار نمی‌گذارد. گزارش‌های مربوط به مأموریت رهگیری پهپادها، مشخصات اعلامی سازنده و وضعیت محدود تولید، هرکدام بخشی از تصویر را نشان می‌دهند؛ اما قضاوت نهایی به اطلاعات دقیق‌تری درباره پیکربندی عملیاتی، هزینه نگهداری، نرخ آمادگی و شرایط واقعی انتقال فناوری نیاز دارد. بدون این داده‌ها، نه می‌توان آن را گزینه‌ای نامناسب دانست و نه می‌توان بر اساس مشخصات تبلیغاتی، از آن یک راه‌حل آماده برای نیازهای نیروی هوایی ساخت.