وارث خاطرات آخوند، از کلاس فردید تا حوزه قم
یک انتخاب معنادار؛ چه کسی بر پیکر آیت الله وحید خراسانی نماز گزارد؟
در مراسم تشیع پیکر مرجع فقید، آیت الله وحید خراسانی در قم، یک چهره کمتر شناخته شده بر پیکر این فقیه سنتی نماز گزارد: حجت الاسلام میرزا عبدالرضا کفایی خراسانی. اما او کیست و چرا برای نمازگزاردن بر پیکر آیت الله وحید خراسانی انتخاب شد؟

او از یک سو به خاندانی تعلق دارد که نام آن با مشروطه، حوزه نجف و تاریخ سیاسی ایران در اواخر دوره قاجار گره خورده است و از سوی دیگر، در دورهای تحصیل کرده که دانشگاه تهران محل حضور برخی از مهمترین چهرههای فلسفی ایران بود. همین ترکیب، شخصیت او را از بسیاری از اعضای خاندانهای سنتی روحانی متمایز میکند.
عبدالرضا کفایی فرزند آیتالله میرزا احمد کفایی و نوه مستقیم آخوند خراسانی است. پدربزرگ او، صاحب کتاب مشهور «کفایةالاصول» ، از مراجع بزرگ شیعه و از رهبران اصلی جریان حمایت از مشروطه بود. نام خانوادگی کفایی نیز از همین اثر علمی مشهور گرفته شده است.
پدرش، میرزا احمد کفایی، از چهرههای برجسته حوزه علمیه مشهد بود که پس از سالها فعالیت علمی و سیاسی، در احیای مدارس و ساماندهی حوزه خراسان نقش داشت. بنابراین عبدالرضا در خانوادهای رشد کرد که خاطرات نجف، مشروطه، مهاجرت علما و تحولات سیاسی ایران هنوز بخشی از حافظه زنده آن بود.
اما مسیر تحصیلی او برخلاف انتظار از یک عضو چنین خانوادهای، تنها به حوزه علمیه محدود نماند.
او در اواخر دهه ۱۳۴۰ در رشته فلسفه دانشگاه تهران تحصیل کرد. در این دوره، فلسفه اسلامی را نزد شیخ ابوالحسن شعرانی و فلسفه غرب را نزد سیداحمد فردید فرا گرفت. حضور در محضر این دو استاد، بهخودیخود از ویژگیهای جالب زندگی فکری اوست؛ یکی نماینده سنت گسترده فلسفی و علوم اسلامی در تهران و دیگری چهرهای تأثیرگذار در شکلگیری بخشی از جریان فلسفی معاصر ایران.
کفایی حتی امکان ادامه تحصیل در خارج از کشور را نیز پیدا کرد و بورسیه شد، اما مطابق روایت منتشرشده از زندگی او، توصیه پدرش و آیتالله سیدمحمدهادی میلانی موجب شد مسیر دیگری را انتخاب کند. او به حوزه علمیه مشهد رفت و تحصیلات حوزوی را ادامه داد.
این تصمیم را میتوان نقطه عطفی در زندگی او دانست. در حالی که امکان ادامه مسیر دانشگاهی در خارج از ایران را داشت، به محیطی بازگشت که با تاریخ و سنت خانوادگیاش پیوندی عمیق داشت.
از سال ۱۳۵۹ در قم اقامت گزید و دروس خارج فقه و اصول را نزد آیتالله سیدمحمد روحانی و آیتالله حسین وحید خراسانی دنبال کرد. به این ترتیب، مسیر علمی او ترکیبی از آموزش دانشگاهی فلسفه، آشنایی با فلسفه غرب و تحصیلات عالی حوزوی شد.
روابط خانوادگی او نیز نشاندهنده پیوندش با شبکهای از خاندانهای شناختهشده روحانی است. او داماد آیتالله محیالدین ممقانی و باجناق شهید سیدمحمدباقر حکیم است. این نسبتها، او را در حلقهای از خانوادههای مذهبی قرار میدهد که مناسبات علمی، اجتماعی و سیاسی آنها از ایران تا عراق امتداد داشته است.

او معتقد است برخی تلگرافهای منتسب به آخوند جعلی هستند و دیدگاههای پدربزرگش درباره مشروطه مشروعه و شیخ فضلالله بهدرستی روایت نشدهاند...
او در تفسیر اندیشه سیاسی آخوند، بر این نکته تأکید میکند که نباید حکومت مشروطه مورد حمایت آخوند را با حکومت اسلامی به معنای حکومت مستقیم فقیه یکی دانست. به روایت او، آخوند تشکیل حکومت اسلامی با ریاست امام معصوم را از شئون خاصه امام میدانست و در عصر غیبت، اداره امور عمومی جامعه را به صالحان، افراد مورد اعتماد و منتخبان مردم واگذار میکرد.
این تفسیر از آن جهت اهمیت دارد که یکی از اختلافات اساسی در تاریخ اندیشه سیاسی شیعه را بازتاب میدهد: نسبت میان ولایت فقیه، اداره امور حسبیه، انتخاب مردم و امکان تشکیل حکومت در عصر غیبت.
البته ارزش کار کفایی فقط در بیان دیدگاههای نظری نیست. بخش مهمی از اطلاعات او درباره زندگی خصوصی و علمی آخوند، از شنیدههای مستقیم پدرش سرچشمه میگیرد.
او در مصاحبههای مختلف بارها به خاطرات میرزا احمد کفایی استناد کرده است. این خاطرات گاهی جزئیاتی را در اختیار پژوهشگران قرار میدهد که در منابع رسمی و زندگینامههای متعارف کمتر دیده میشود؛ از روابط خانوادگی آخوند گرفته تا مناسبات علمی او با مراجع و استادان نجف.
در برخی از این روایتها، او حتی اطلاعاتی را نقل میکند که بهصراحت حدود آگاهی خانوادگیاش را مشخص میسازد. برای مثال، هنگامی که درباره ارتباط سیاسی آخوند با میرزای شیرازی در جریان نهضت تنباکو از او پرسیده میشود، پاسخ میدهد که اطلاع مشخصی ندارد و چنین مطلبی را در خانواده نشنیده است.
در واقع، عبدالرضا کفایی را میتوان یکی از حلقههای انتقال حافظه شفاهی خاندان آخوند خراسانی دانست؛ حافظهای که از نجف و مشهد آغاز شده و تا حوزه علمیه قم در دوران معاصر امتداد یافته است.
میرزا عبدالرضا کفایی را باید بیش از هر چیز بهعنوان یک راوی خانوادگی و پژوهشگر میراث آخوند خراسانی شناخت؛ کسی که در موقعیتی کمنظیر قرار گرفته است: از یک طرف وارث خاطرات خانوادگی یکی از رهبران مشروطه و از طرف دیگر، دانشآموخته فضای فکری و فلسفی ایران معاصر.
تابناک را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید
نظرات بینندگان
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.
دیدگاه خود را بنویسید
سایت تابناک از انتشار نظرات حاوی توهین و افترا و نوشته شده با حروف لاتین (فینگیلیش) معذور است.